Top

Língua no dignidade: Korrije la’ós kondena

Pery Mesquita

Husi: Pery Mesquita

Iha eventu ofisiál sira, ita haree Membru Governu, ka Ofisiál Públiku Timoroan ruma hamrik iha palku leten, sira hato’o intervensaun iha lian-Portugés, beibeik, ho pronúnsiasaun ne’ebé sala.

Ema hahú bisbisi ba malu, goza, no trata. Mídia sira buka kaptura momentu hirak ne’e, foku de’it iha pronúnsiasaun, no enkuadra iha artigu ka filmajen hodi habelar ba públiku. Headline mídia online sira sai virál iha facebook, Tik-Tok, Youtube, sulin to’o grupu whatsapp sira. Komentáriu oioin kontinua espalla loron ba loron. Konteúdu mídia sira hahú dook husi substánsia diskursu, foku loos de’it ba pronunsiasaun erru sira.

Iha nasaun ki’ik ho istória naruk hanesan Timor-Leste, língua la’ós de’it meiu komunikasaun, maibé hanesan espasu simbóliku ida, ne’ebé tau ita nia identidade, no podér sira iha batalla. Bainhira lei-inan hatuur Tetun, Portugés nu’udar lian ofisiál, no rekoñese mos Indonézia, Inglés, nu’udar lian instrusaun nian, efetivamente ita-nia nasaun kria ona arena ida kompleksu, ne’ebé ezije sidadaun hotu-hotu tenki hala’o sira nia papél linguístiku oioin. Maibé, dalabarak ita ladún preokupa ho kompleksidade husi uza lian-haat ne’e iha moris loroloron nian, to’o bainhira mídia lori ona kontroversiu sira iha palku ne’e ba espasu públiku.

Esperiensia hatudu, iha ona insidente lubuk ida liga ho faillansu iha utilizasaun língua, no mídia nia atensaun sempre foku liu de’it ba utilizadór sira-nia pronúnsiasaun ne’ebé sala iha Portugés, duké foku ba konteúdu sira hosi diskursu ne’e rasik. Fórum ofisiál sira ne’ebé tuir loos sai espasu ba ideia no polítika sira, nakfila ba oportunidade atu esplora de’it ema nia pronunsiasaun ne’ebe sala, ho piada no sai virál iha mídia sosiál. Hanesan tiha língua maka sasukat úniku ba ema nia elijívibilidade iha kargu públiku.

Konserteza, abilidade língua Portugés importante duni iha kontestu ofisiál no administrativa nian. Idealmente membru governu ka ofisiál públiku sira tenki hatene duni ko’alia iha língua ofisiál rua ne’e ho di’ak. Maibé, importante mos ba ita atu hatene, katak la’ós ema hotu-hotu, liu-liu hirak ne’ebé mai husi jerasaun tranzisionál pos-independensia moris no boot iha sistema edukasaun tempu Portúges nian. Maioria moris, boot no ultrapasa iha ambiente Indonézia, no Inglés. Seidauk tan sira moris ho Tetun, no idaidak sei ko’alia nia língua materna, nu’udar medium ba komunikasaun nian.

Pergunta mak ne’e, erru linguístiku sira iha fórum ofisiál durante ne’e nu’udar manifestasaun husi ema nia inkompetensia? Ka, dalaruma situasaun ne’e hahú loke kanek istóriku sira ne’ebé seidauk konsege rekupera hotu? Ka, koko hafanu hela ita, tanba dezigualidade iha asesu ba edukasaun, no mudansa polítika lian inan nian, ne’ebé seidauk inkluzivu.

Iha kontestu ida-ne’e, knaar hosi mídia sai krusiál. Tuir loos, mídia labele ezerse papel hanesan kanál ba informasaun (informa de’it), maibé mós tenki sai instrumentu edukasaun no esklaresimentu públiku ida. Bainhira mídia prefere atu transforma de’it erru linguístiku sira ba clickbait, halo sai virál sem aprezenta kontestu ida razoavel, no muda substánsia diskursu sira ba de’it fonétika, entaun, mídia sira hahú desvia ona hosi sira nia funsaun étika. Krítika nakfilak ba insultu, burla (olok-olokan), no redús tiha esénsia demokrasia sai hanesan palku ida ba atrasaun komédia públiku. To’o iha faze ida ne’e, ita la’ós de’it hatún ema ida nia dignidade, maibé hatún mos Timoroan tomak nia dignidade. La’ós ne’e de’it, ita sobu mós espíritu inkluzividade iha sistema demokrátiku ne’ebé ita esforsu dadaun.

Impaktu husi obra informasaun/notísia sira ho modelu ne’e bele sai luan liu tan realidade ne’ebe ita haree. Nia bele haburas sentidu moe koletivu ka moe sosiál, hahú kuda dúvida iha jerasaun foun sira kona-ba mosu iha públiku, no haburas persepsaun katak ema ko’alia Portugés di’ak de’it maka merese sai lideransa. Enkuantu iha realidade polítika no sosiál Timor-Leste nian, aspeitu lideransa ne’e ita la sukat de’it ho fluénsia iha língua, maibé vizaun, integridade, no kompromisu ba povu.

Krítika importante nafatin iha ambiente demokrasia, maibé tenke saudavel no proporsionál, aprezenta kontestu, no hatudu substánsia hodi hadi’ak, la’ós kondena. Se ema nia erru bainhira nia ko’alia Portugés sai obstáklu boot, no difikulta komunikasaun, ka diplomasia, konserteza merese simu krítika ida edukativu. Mídia sira tuir loloos foti asuntu ne’e hodi enkoraja formasaun no kapasitasaun, tanba kobertura ho empatia sei loke espasu ba reflesaun nasionál: Ita harii ona sistema língua ida justu? Ita fó ona tempu ba ofisiál públiku sira aprende ho sufisiente ka seidauk?

Mídia bele sai katalizadór ba mudansa, bainhira nia hala’o ona papél vijilánsia no edukadór ida ekilibradu no klaru. Bainhira ofisiál públiku sira pronúnsia sala liafuan ruma, situasaun refere la presiza nakfilak ba piada nasionál ida. Pelu kontrariu, mídia bele aproveita hodi orienta narrativa nasionál ida, atu nune’e públiku haree, aprende no intende situasaun ne’e husi sikun ida luan no klean liu. Tanba saida maka sala ne’e akontese? Iha ona apoiu estruturál ruma ba hadi’a situasaun ne’e ka lae? Oinsá instituisaun Estadu sira nia preparasaun ba dezenvolve kapasidade linguístika ba ofisiál públiku sira?

Krítika konstrutiva ne’e foka ba sistema, la’ós ba de’it pesoál ida-idak. Ho nune’e bele estimula diskusaun sira kona-ba lakuna iha prátika língua nian, asesu ba edukasaun, no polítika sira nesesariu. Iha kontextu Timor-Leste, hasa’e abilidade língua ba ofisiál públiku sira, tenke sai ajenda dezenvolvimentu prinsipál, la’ós instrumentu bullying nian.

Nu’udar nasaun joven ne’ebé kontinua aprende, Timor-Leste presiza espasu públiku ida umanu, fó fatin ba ema atu esforsu-an ba aprende, la’ós hamoe ema tanba de’it pronunsiasaun língua. Nu’udar parte ida hosi sistema demokrátiku, mídia tenke sai “farol” ida iha prosesu ne’e.

Konserteza Estadu labele “fase liman” iha situasaun ne’e. Lakuna linguístika entre membru governu ka ofisiál públiku sira eziste ne’e, nu’udar sintoma ida hosi sistema ensinu, no polítika linguístika, ne’ebé karik seidauk iha balansu. Governu iha responsabilidade atu asegura polítika ba hametin língua sira, la’ós esklui tiha língua, no depois hakarak ezije rezultadu ida prematuru/instan de’it. Edukasaun lian Portugés tenke inkluzivu, ekuitativu, no realistiku. Padraun kompeténsia labele limita ba de’it sira ne’ebé estuda iha rai-li’ur ka mai hosi area urbanu sira.

Abilidade ba lian estranjeiru nian ne’e nu’udar prosesu ida naruk, nia la’ós mai husi ita nia liña ran, maibé husi oportunidade no aten-barani atu aprende kontinua. Nasaun ida ne’ebé justu sei apoiu prosesu ne’e ho pasiénsia no dignidade. Se mídia hakarak sai nafatin espellu ba sosiedade ida saudavel, nia tenke iha abilidade atu halo leitura ba esénsia sira ne’ebé “subar” iha realidade nia laran, mídia la’ós moris no absorve de’it rumór.

Pergunta fundamentál ikus, saida mak esénsia husi língua? Nia la’ós de’it instrumentu ida ba diskursu ne’ebé loos ka sala, maibé “uma/knuuk” ida ho signifikadu ba ema hotu kuñese malu. Se língua sai instrumentu ba hamoe malu, entaun ita estraga ona “uma/knuuk” ne’e. Se língua sai ponte ida, nasaun ne’e sei kontinua buras, la’ós de’it iha liafuan sira, maibé iha komprensaun, empatia, no respeitu ba dalan aprendizajen oioin hosi sidadaun ida-idak.

Artigu ne’e espresaun pesoál, la reprezenta hanoin/pozisaun husi kualker parte ida.

Hakerek na’in observadór mídia-imprensa no eis-membru Aliansi Jurnalis Independen (AJI) Yogyakarta, hela iha Dili.

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!