DILI, 05 Agostu 2025 (TATOLI) – Prezidente Parlamentu Nasionál (PPN), Maria Fernanda Lay, destaka kooperasaun parlamentár iha mundu ba serbisu promove pás no seguransa.
PPN hato’o kestaun ne’e durante nia intervensaun iha Simeira Prezidente Parlamentu ba da-15, ne’ebé organiza husi Uniaun Interparlamentár (UIP) iha sede Organizasaun Internasionál Traballu, iha Jenebra, Suisa.
Fernanda Lay dehan dalabarak ema hateten multilateralizmu tun daudaun, iha tendénsia perigoza atu rejeita utilizasaun mekanizmu no instituisaun multilaterál sira, diálogu no diplomásia, ho risku inerente ba proliferasaun konflitu no uzu violénsia nu’udar meiu atu rezolve disputa sira.
Tuir nia, manán prinsipál ida iha ezisténsia nasaun iha funu mundiál daruak mak ezisténsia Nasaun Unida nian hanesan instituisaun kooperasaun globál ida ba mundu ida ne’ebé bazeia ba regra, pás no seguransa.
“Kria bainhira membru sira-ne’e barak liu mak iha dominasaun koloniál, ne’ebé forma husi mundu ida ne’ebé la hanesan, ho mundu ne’ebé ita moris ohin loron, ita kontente atu haree konsensu ida ne’ebé aumenta kona-ba nesesidade ba reforma sira, nomós nesesidade atu sai instituisaun sira ne’e relevante liu ba ita-nia buka hatene kona-ba mundu ida-ne’ebé dame, seguru, sustentavel no justu liu ba ema hotu”, nia hato’o liuhusi komunikadu ne’ebé Tatoli asesu, ohin.
Nia rekoñese nesesidade ba reforma ne’e la signifika lakon ninia relevánsia. “Dezafiu sira ne’ebé ita hasoru bele rezolve liuhusi kooperasaun internasionál no diplomasia ne’ebé forte liu”, salienta.
Nia hatutan katak nu’udar instituisaun demokrátika, Parlamentu no UIP hala’o papél importante ida hodi promove no hametin multilateralizmu, liuhusi kooperasaun no diplomasia parlamentár, nomós iha kooperasaun ho Nasaun Unida.
“Tanba ne’e, ita tenke kobre inisiativa Nasaun Unida nian ne’ebé importante liu iha Ajenda Foun ba Pás (2023), Sekretáriu-Jerál Nasaun Unida nian no Paktu ba iha Futuru (2024). Ita hanoin hetan katak Ajenda Foun ba Pás, ezije Estadu-membru sira atu pasa lójika kompetisaun nian ne’ebé daudaun ne’e iha”, nia dehan.
Hodi énfaze atu buka dalan kooperasaun nian no asaun koletiva sira atu buka interese komún sira hodi bele hatán ho efetivu ba ameasa atuál ba pás no seguransa, bazeia ba prinsípiu konfiansa, solidariedade no universalidade, no sentralizasaun husi karta Nasaun Unida nian no diplomasia.
Fernanda Lay deskreve mós Paktu iha Futuru no vitória koletiva ne’ebé signifikante, liuhusi líder globál sira ne’ebé kompromete sira-nia an atu intensifika diplomasia hodi rezolve konflitu no disputa sira ho dalan pasífiku, ho apoiu husi Nasaun Unida.
“Ita -nia papél nu’udar deputadu, atu kumpre ita-nia kompromisu koletivu relasiona ho pás no seguransa internasionál. Hanesan hakerek ona iha Paktu ba Futuru; enkoraja, kolabora no monitoriza podér Ezekutivu iha adosaun no implementasaun estratéjia prevensaun nasionál sira”, dehan.
Nia husu ba podér Ezekutivu atu deside hamutuk ho Parlamentu sira kona-ba polítika no desizaun sira ne’ebé relasiona ho pás no seguransa internasionál nasaun nian.
“Liuhusi ita-nia grupu parlamentár jeopolítiku ka rejionál ka liuhusi ita-nia organizasaun globál UIP nian asegura katak despeza militár la kompromete investimentu iha dezenvolvimentu sustentavel liu husi implementasaun ajenda 2030”, realsa.
Nia husu mós papél nu’udar deputadu no Parlamentu atu halo tuir no defende replikasaun rejionál no nasionál no implementa serbisu estraordináriu iha organizasaun. No UIP sai hanesan iha katalizasaun ba instrumentu no instrumentu sira ne’ebé UIP prodús hodi orienta no fó inspirasaun ba rekizitu nu’udar deputadu.
“Lejislasaun atu rezolve kestaun pás no seguransa sira-ne’e, liuliu kestaun seguransa umanu [proteje individuál no komunidade sira hasoru ameasa hanesan ki’ak, violénsia, desigualdade no degradasaun ambientál]”, nia defende.
Nune’e mós aprova investimentu sira hodi promove seguransa komún ba sosiedade sira, la haluha investimentu iha polítika harii dame, prevene konflitu, reziliénsia sosiál no dezenvolvimentu sustentavel ba komunidade sira, no tulun vítima violénsia sira.
Notísia relevante: PPN Fernanda Lay defende rezolusaun ONU rekoñese papél feto harii dame
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora




