UNTL no krize veritas sapientiae: Korrupsaun hanesan degradasaun morál akadémika

Eskritór: Felisberto de Carvalho
Korrupsaun iha ambiente akadémiku sira la’ós de’it violasaun administrativa ida, maibé prosesu sistemátiku ida ne’ebé estraga fundasaun morál sira universidade nian. Iha ámbitu Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL), ne’ebé tane aas lema “veritas sapientiae”—lia-loos no matenek—korrupsaun halakon integridade no konfiansa públiku nian. Korrupsaun ne’e iha forma la’ós de’it apropriasaun fundu maibé mós nepotizmu, manipulasaun ba prosesu akadémiku sira, no politizasaun ba pozisaun sira. Fenómenu ida-ne’e konstitui saida maka bele hanaran degradasaun morál akadémika, diminuisaun graduál hosi norma sira, valór sira, no étiku sientífiku ne’ebé maka tenke konstitui espíritu ensinu superiór nian (Heyneman, 2004).
Degradasaun morál akadémika akontese liuhosi prosesu sira ne’ebé la sempre vizivel kedas. Normalizasaun ba violasaun integridade nian—ezemplu, simu prezente ka osan hodi troka ho graduasaun—mak pontu partida. Depois, justifikasaun morál sira (“ema hotu halo ida-ne’e”) habelar toleránsia ba hahalok desviante. Ikusmai, lejitimidade akadémika nia deteriorasaun akontese: grau sira lakon sira nia signifikadu, peskiza lakon nia kredibilidade, no universidade lakon nia autoridade morál. Estudu ida hosi Transparénsia Internasionál 2013 hatudu katak korrupsaun iha ensinu superiór kontribui ba kualidade ki’ik hosi graduadu sira, hafraku kapasidade peskiza nian, no agrava deskonfiansa públiku nian ba instituisaun sira.
Prejuízu ne’ebé kauza hosi korrupsaun habelar liu aspetu materiál sira. Rekursu sira ne’ebé tenke uza ba fasilidade edukasionál sira, bolsa estudu sira, ka dezenvolvimentu akadémiku desvia ba interese pesoál ka grupu nian. Konsekuentemente, kualidade hanorin tun, oportunidade aprendizajen hetan difikuldade, no asesu ba edukasaun ekuitativu hetan distorsaun. Ida-ne’e aliña ho deskobrimentu sira Chapman no Lindner nian (2016) katak korrupsaun hametin siklu sira dezigualdade nian no sobu kultura meritokrasia nian. Iha kazu UNTL nian, reforma estatutária sira ne’ebé la’o daudaun aprezenta oportunidade estratéjiku ida atu rezolve frakeza governasaun nian, maibé lahó ezekusaun ne’ebé konsistente, reforma sira sei sai de’it hanesan mudansa administrativa sira iha surat-tahan.
Veritas sapientiae, símbolu ida hosi misaun universidade nian, mós hetan ameasa. Universidade sira hein atu produz koñesimentu ne’ebé válidu no integradu. Maibé, bainhira prosesu akadémiku hetan kontaminasaun—ezemplu, hodi publika peskiza lahó revizaun hosi maluk sira ne’ebé loos ka hodi kontrata dosente sira ne’ebé nakonu ho patronaje—rezultadu maka delejitimizasaun sientífika. UNESCO (2017) subliña katak esperiénsia sira kona-ba korrupsaun durante edukasaun bele forma hahalok profisionál jerasaun foun sira-nian, hodi rezulta iha estragu trans-setoriál no ba tempu naruk.
Kauza sira hosi vulnerabilidade ida-ne’e maka estruturál: falta transparénsia iha jestaun orsamentu, mekanizmu fiskalizasaun internu ne’ebé fraku, interferénsia polítika iha autonomia akadémika, no sistema akreditasaun nasionál ne’ebé seidauk maduru. Estudu internasionál oioin (Hallak & Poisson, 2007) indika katak prevensaun korrupsaun ne’ebé efetivu iha ensinu superiór presiza kombinasaun polítika no kultura: transparénsia informasaun públika, regra rigorozu kona-ba konflitu interese, protesaun ba denunsiante sira, no internalizasaun étika akadémika iha kurríkulu.
Iha kontestu UNTL nian, pasu estratéjiku oioin bele implementa hodi hapara degradasaun moralidade akadémika. Primeiru, transparénsia fiskál obrigatóriu liuhosi publikasaun regulár ba orsamentu no relatóriu auditoria sira. Segundu, estabelesimentu komisaun étika independente ida ne’ebé envolve parte esterna sira hodi julga violasaun sira. Terseiru, protesaun ba denunsiante sira atu asegura katak sira livre hosi vingansa. Kuartu, reforma rekrutamentu no promosaun ba dosente sira bazeia ba kompeténsia. Kintu, integra edukasaun anti-korrupsaun iha kurríkulu hodi harii konxiénsia étika estudante sira-nian husi idade ki’ik.
Restaura veritas sapientiae maka projetu koletivu ida ne’ebé maka presiza kompromisu ba tempu naruk. Halo reforma ba UNTL nia estatutu sira bele fó momentum inisiál, maibé sei hetan de’it susesu bainhira akompaña ho ezekusaun firme, partisipasaun komunidade akadémika, no fiskalizasaun públika. La ho pasu sira-ne’e, korrupsaun sei kontinua sai hanesan ajente degradasaun nian—hamenus universidade hosi instituisaun ida ne’ebé produz pensadór krítiku sira ba arena ida de’it atu reproduz patronaje. Restaura dignidade akadémika signifika halo lia-loos no matenek la’ós de’it slogan sira, maibé sai hanesan kompas morál iha polítika no prátika edukasionál hotu-hotu. (*)

