Top

Imprensa bele livre totál maibé lahó imunidade

Amito Qonusere Araújo

“Demokrasia mate se denúnsia kalunioza buras”

Husi : Amito Qonusere Araújo

Artigu ida ne’e la reprezenta hanoin ka pozisaun husi instituisaun ne’ebé ha’u servisu ba, maibé hanesan ha’u-nia espresaun pesoál nu’udar sidadaun hodi ezerse direitu ba liberdade opiniaun ne’ebé garante ona iha konstituisaun.

Opiniaun ida-ne’e atu espresa artigu 38, parte B, númeru 2, nu’udar ona esbosu ba revizaun Lei Komunikasaun Sosiál 2025, ne’ebé governu dasia liuhosi Sekretária Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS) prepara, kontinua halo konsultasaun públika iha loron ka semana, fulan ka tinan sanulu tán, ka tinan atus ida mai tán, hafoin haruka ba órgaun lejislativa atu diskute no halo apresiasaun (tuir regra normál) bazeia ba kompeténsia Parlamentu Nasionál nian, nune’e hetan promulga ka veta hosi Prezidente Repúblika ninia desizaun.

Atu tama semana ida ona diskusaun nakloke iha fatin públiku, iha fatin segredu ka balun la’o ba mai iha kafetária, no balun la puas, to’o espresa iha Facebook, no rezultadu hatudu, maioria komunidade mídia diskorda. Ida-ne’e hatudu katak liberdade espresaun buras ba beibeik, sem limitasaun. Diskusaun iha sosiál mídia (Facebook) provoka tebes atu promove literasia. Se ita nonook demais, dalaruma lia-anin tatoli mai dehan, ita pro, ita ko’alia bebeik, dehan ita kontra. Wahhhh, gawat….gawat…..tanba ne’e mak preverbiu ida dehan nune’e, “Hakarak kazamentu lalais iha igreja más lakohi ba tuir dutrina, no ikus-mai padre la fó kazamentu, kolega fila ba uma, stresss dehan Igreja Katolika politiza”.

Tanba ne’e, artigu ida-ne’e mai ho ha’u nia konsiénsia rasik no ha’u rekolla dadus sira, no ko’alia ho matenek na’in barak, sira esplika, no fó razaun kona-ba esbosu artigu 38 ne’ebé virál tebes, hanesan ema dere kaleng, barullu demais, maibé dala-ida tán katak, ida ne’e mak demokrasia. Liberdade espresaun, livre ko’alia, ho argumentu, ida ne’e mak foin dehan the best, duke espresa ho emosaun, soe lia ba mai, ikus mai halai arbiru to’o tama tasi laran, hanesan knanuk ida nune’e “teki-teki rona rai tarutu hanesan hakat liu dadauk, hakfodak foti matan hateke, hetan de’it rai-rahun nia suar”…..Hahhahaha….Komik maibé lucu (bahasa gado-gado).

Tuir ha’u-nia hanoin, liuliu iha kontestu ba dezafiu ne’ebé mundu jornalizmu ohin loron enfrenta, ne’ebé hetan influénsia maka’as hosi evolusaun teknolojia dijitál ne’ebé lalais tebes. Nu’udar ema fiar tebes ba Timor nia lisan, no fiar no hanorin Katólika ninian, denúnsia kalunioza ne’e violasaun ba lei naturál no Maromak nia ukun fuan.

Iha hanorin Katóliku, denúnsia kalunioza no defamasaun konsidera hanesan sala boot. Eskritura fó hanoin mai ita iha Éfeso 4:25: “Tanba ne’e, hosik tiha lia bosok sira, no ko’alia lia-loos ba malu, basá ita nu’udar maluk.” Aleinde ne’e, Katesizmu Igreja Katólika subliña: “Sala, ko’alia bosok no habelar lia-bosok ne’ebé estraga ema seluk nia onra no reputasaun ne’e violasaun boot ida” (CCC 2477-2479). Bazeia ba hanorin sira ne’e, denúnsia kalunioza nu’udar sala sosiál no legál, no mós violasaun morál no espirituál ne’ebé tenke evita, atu nune’e bele mantein armonia komunidade no respeita ema seluk nia dignidade.

Objetivu prinsipál hosi artigu ida-ne’e la’ós atu julga sala, ka ha’u ema ida ne’ebé hatene buat hotu hodi defende ba artigu 38, esbosu revizaun lei komunikasaun sosiál. Maibé, ida-ne’e hanesan espresaun atu loke espasu ida ba diskusaun ne’ebé saudavel no konstrutivu liu. Hamutuk, ita bele kompriende katak responsabilidade imprensa habelar liu liberdade, maibé mós ho étika, lia-loos, no justisa, ne’ebé tenke tane aas ba futuru ida ne’ebé di’ak liu ba demokrasia Timor-Leste nian.

Mai ita uza artigu ida-ne’e nu’udar fonte reflesaun no diskusaun, atu nune’e imprensa iha ita-nia rain bele dezenvolve nafatin ho profisionál no responsabilidade, hodi la sakrifika valór nobre ne’ebé ita kaer metin. Esbosu levizaun lei komunikasaun sosiál, artigu 38, parte B, númeru 2, hateten: “A responsabilidade pelos crimes cometidos através dos meios de comunicação social cabe a quem tiver criado o texto, imagen ou som cuja publicação ou transmissão constitua a ofensa dos bens jurídicos protegidos pelas disposições penais.”

Narrativa ida-ne’e subliña katak iha Timor-Leste, responsabilidade ba krime sira ne’ebé komete liuhosi meius komunikasaun sosiál ba ema ne’ebé hakerek testu, foti imajen, ka áudiu, ne’ebé nia publikasaun ka distribuisaun viola direitu legál, ne’ebé hetan protesaun hosi lei penál. Iha prátika, ida-ne’e signifika katak jornalista, ka fotógrafu ida bele responsabiliza diretamente se sira nia serbisu kontein elementu sira hosi denúnsia kalunioza, defamasaun, ka forma sira seluk hosi violasaun legál.

Tanba ne’e, provizaun ida-ne’e la’ós ameasa ida ba liberdade imprensa, maibé hanesan salvaguarda legál no étika ida ne’ebé dezeña atu proteje públiku hosi abuzu sira ba liberdade ne’e. Prinsípiu ida-ne’e krusiál ba dezenvolvimentu saudavel demokrasia nian iha Timor-Leste, ho imprensa ne’ebé krítiku maibé responsavel, mantein ninia kredibilidade iha públiku nia matan, no mantein konfiansa públiku nian iha mídia.

Provizaun ida-ne’e hetan mós krítika hosi jornalista lubuk ida ne’ebé fiar katak ida-ne’e iha poténsia atu restrinje ka limite liberdade imprensa, direitu fundamentál ida iha sistema demokrátiku Timor-Leste nian.

Iha kontestu ida-ne’e, presiza iha komprensaun komprensivu ida kona-ba oinsá provizaun legál ida-ne’e aliña ho prinsípiu liberdade imprensa no responsabilidade jornalístika nian, no mós ninia implikasaun ba prátika reportajen nian.

Liberdade imprensa hanesan baze ida ba demokrasia no hetan garantia hosi Konstituisaun RDTL nu’udar direitu fundamentál sidadaun nian. Maibé, liberdade ida-ne’e la’ós absoluta, no tenke ezerse iha limite legál ne’ebé aplikavel, inklui protesaun ba direitus umanus hanesan onra no reputasaun. Artigu 38 B(2) iha esbosu revizaun ba Lei Komunikasaun Sosiál, la impoin restrisaun absoluta ba liberdade imprensa, maibé afirma katak publikasaun sira ne’ebé kontein violasaun kriminál bele hetan sansaun hasoru sira-nia distributór, la haree ba sira-nia estatutu nu’udar jornalista.

Idealmente, jornalizmu profisionál tenke liuhosi prosesu verifikasaun faktu ida ne’ebé rigorozu atu asegura lia-loos no ezatidaun informasaun nian. Maibé, iha realidade mídia nian iha Timor-Leste, presaun tempu, limitasaun rekursu, no kompetisaun lori mídia balun publika notísia lahó verifikasaun adekuadu. Publikasaun notísia ne’ebé kontein dadus ne’ebé la kompletu ka difamatóriu bele kauza prejuízu sériu ba indivídu ne’ebé sujeita ba notísia, inklui estragu ba reputasaun, sofrimentu psikolójiku, no impaktu ekonómiku.

Enkuantu mídia sira bele fó sai deskulpa ka klarifikasaun hafoin deskobre erru ida, ida-ne’e la nesesariamente hamoos impaktu negativu. Psikolojikamente no sosialmente, públiku iha tendénsia atu hanoin-hetan notísia inisiál ne’ebé sira simu, envezde esklaresimentu sira tuirmai.

Deskulpa maka hahalok étiku ida ne’ebé refleta ba responsabilidade morál ekipa redasaun nian. Maibé, hosi perspetiva legál, deskulpa ida la absolve responsabilidade kriminál ka sivíl ba violasaun. Vítima sira iha nafatin direitu atu husu kompensasaun no restituisaun liuhosi mekanizmu legál. Deskulpa ida bele sai de’it fatór mitigasaun ida iha prosesu legál, la’ós izensaun ida hosi akuzasaun.

Prosesu legál aplikavel iha kazu defamasaun ka denúnsia kalunioza liuhosi mídia jeralmente tuir etapa sira tuirmai:

  1. Publikasaun notísia problemátiku

Notísia neʼebé iha informasaun falsu, denúnsia kalunioza, ka akuzasaun neʼebé la iha baze.

  1. Deteksaun no klarifikasaun ba erru

Erru sira deskobre hosi mídia rasik, vítima, ka parte seluk. Tuirmai mídia bele fó sai klarifikasaun no husu deskulpa.

  1. Resposta ba vítima

Vítima bele simu deskulpa ka halo asaun legál.

  1. Prosesu Legál
  • Sivíl: Prosesu ba kompensasaun ba lakon materiál no imateriál.
  • Kriminál: Prosesu bazeia ba artigu sira kona-ba defamasaun, denúnsia kalunioza, no violasaun ba kódigu étika jornalístika nian.
  1. Desizaun Tribunál

Juis konsidera elementu sira intensaun nian, extensaun hosi lakon, no boa-fé bainhira hasai desizaun, ne’ebé bele inklui multa, prizaun, kompensasaun, ka sansaun administrativa sira hanesan revogasaun ba lisensa mídia nian.

Liberdade imprensa hanesan ai-riin fundamentál ba demokrasia. Mídia livre ida permite públiku atu simu informasaun ne’ebé loos, verifika, no promove responsabilizasaun. Maibé, liberdade ida-ne’e la’ós laiha limite. Imprensa labele uza hanesan instrumentu ida ba espallamentu irresponsavel ba denúsia kalunioza, promove informasaun falsa ka hoax, ka defamasaun. Iha estadu direitu demokrátiku, liberdade imprensa hetan balansu hosi regra legál ne’ebé proteje ema ida-idak nia direitu. Mídia tenke iha responsabilidade morál no legál atu evita abuza liberdade ne’ebé fó ba sira.

Mídia ne’ebé livre ba denúnsia kalunioza no lansa defamasaun—bele loke odamatan ba propagasaun notísia falsu, kampaña defamasaun, no manipulasaun opiniaun públika. Ida-ne’e iha poténsia atu halakon konfiansa públiku, hafraku independénsia editórial, no hamosu konflitu sosiál. Mídia ida ne’ebé livre no responsavel sei enkoraja diálogu konstrutivu, respeitu ba direitus umanus, no proteje ema ida-idak nia reputasaun. Bainhira mídia livre maibé laiha kontrolu, propagasaun barak liu hosi fake news no defamasaun sei estraga baze demokrasia. Demokrasia depende ba informasaun ne’ebé kredivel no diálogu ne’ebé onestu. Defamasaun maka’as bele estraga ema ida-idak nia reputasaun, halakon valór demokrátiku, no hafahe sosiedade. Demokrasia ida ne’ebé saudavel ezije imprensa ida ne’ebé livre maibé responsavel, ida ne’ebé ko’alia lia-loos, étika no legál.

Tuir World Press Freedom Index 2024 ne’ebé fó sai hosi Reporters Without Borders (RSF), nasaun oioin ho liberdade imprensa ne’ebé di’ak tebes mós regula no aplika lei penál hasoru hahalok defamasaun liuhosi mídia, nu’udar forma ida ba ekilíbriu entre liberdade espresaun no protesaun ba direitu individuál:

  • Noruega (klasifikadu 1.º iha RSF 2024):

Liberdade imprensa nian hetan garantia maka’as. Maibé, lei Noruega nian rekoñese konseitu defamasaun. Direitu sira ba onra no reputasaun hetan protesaun iha Kódigu Sivíl Noruega nian, ne’ebé hanaran “Skadeserstatningsloven”, iha parágrafu S3-6a. https://www.carter-ruck.com/law-guides/defamation-and-privacy-law-in-norway/?utm

  • Alemaña (klasifikadu 13.o iha RSF 2024):

Enkuantu Alemaña mantein liberdade imprensa ne’ebé maka’as, nia mós aplika lei penál hasoru insultu no defamasaun. Kazu sira ne’ebé envolve mídia no figura públiku sira dala barak rezulta iha multa no sansaun legál ne’ebé todan. “Artigu 90 hosi lei Alemaña nian kona-ba insulta ka difama ofisiál aas Alemaña nian regula difamasaun. Insultu mak hahalok ne’ebé hatun ema ka grupu ida nia dignidade ka respeitu ba an rasik. Insultu sira bele halo liuhosi liafuan, hakerek, imajen, ka asaun sira seluk ne’ebé ataka ema ka grupu ida nia onra. Krime insultu iha Alemaña regula hosi Artigu 185 hosi Kódigu Penál Alemaña nian. Artigu ida-ne’e hateten katak ema ne’ebé ho intensaun no lahó direitu insulta ema seluk iha públiku ka iha dalan seluk ne’ebé bele prejudika ema ne’e bele hetan kastigu prizaun to’o tinan ida ka multa.”

Ezemplu sira-ne’e hatudu katak nasaun sira ho nivel liberdade imprensa nian ne’ebé aas tebes iha mekanizmu legál ne’ebé klaru iha fatin atu prevene abuzu hosi liberdade ne’e nu’udar justifikasaun ba defamasaun. Aplika lei hasoru defamasaun, no defamasaun iha mídia maka parte krusiál ida hodi mantein ekilíbriu entre liberdade espresaun no protesaun ba reputasaun individuál.

Atu prevene violasaun ne’ebé repete beibeik ne’ebé bele ameasa direitu individuál no liberdade imprensa, presiza implementa pasu estratéjiku oioin, inklui:

  • Verifikasaun ho kamada oioin molok publikasaun, uza pelumenus fonte independente rua.
  • Treinamentu kona-ba étika jornalístika ne’ebé la’o hela atu asegura jornalista sira komprende baliza lei no kódigu étika.
  • Monitorizasaun no ezekusaun Kódigu Étika ne’ebé konsistente no transparente hanesan Konsellu Imprensa Timor-Leste.
  • Aplikasaun sansaun proporsionál ba violasaun ne’ebé repete hodi kria efeitu disuasaun.

Esbosu ba Revizaun Lei Komunikasaun Sosial, artigu 38, Parte B, númeru 2 nu’udar instrumentu jurídiku ne’ebé afirma katak liberdade imprensa iha Timor-Leste tenke hala’o ho responsabilidade no tuir regulamentu legál ne’ebé proteje direitu umanu, liuliu direitu ba naran di’ak.

Krítika ba artigu ne’e halo parte iha dinámika demokrasia nian, no tenke kompriende katak liberdade imprensa labele sai instrumentu ida atu ignora faktus no habelar denúnsia kalunioza. Liuhosi implementasaun mekanizmu legál ne’ebé justu no hametin étika jornalístika, Timor-Leste bele mantein imprensa ne’ebé profisionál, responsável, no livre hodi hala’o nia funsaun nu’udar ai-riin ba demokrasia.

Ha’u nia artigu ne’e la’os konkluzaun perfeitu liu, maibé ne’e mak ha’u nia komprensaun. Ita hotu lembra katak, durante ne’e, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão sempre ko’alia katak, imprensa tenke halo investigasaun di’ak liu-tán. Tuir ha’u nia komprensaun katak, investigasaun ba assuntu ida, tenke buka tuir to’o hetan (dadus, faktus), la’ós ho investigasaun sem faktus, ka hetan informasaun ho asumsaun, halo ona publikasaun. (*)

Hakerek-na’in Eis Konselleiru Konsellu Imprensa

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!