Top

Agrikultura Timor-Leste ba ASEAN: Prontu ka la’e?

Hakerek-nain: Quintiliano A. Belo

Husi: Quintiliano A Belo

Setór agrikultura iha Timor-Leste mak sustenta maioria populasaun, ho aproximadamentu 70% povu nian depende ba agrikultura tebes. Rai produtivu iha nasaun porvolta maizumenus 80,000 ektare, ne’ebé fó baze fundamentál ba produsaun foos no seguransa aliméntar. Setór ne’e la’ós de’it suporta kualker família rurál, maibé mos importante atu promove krezimentu ekonomiku nasionál, to’o atu garante sustentabilidade iha komunidade rurál.

Dadus husi Primeiru Sensu Agrikola Nasional (2021) fó indikasaun ne’ebé konkretu kona ba kondisaun atuál, no fó dalan atu planu dezenvolvimentu ho politika bazeia ba evidénsia. Tuir dadus ne’e, agrikultura maka setór ne’ebé sei fó impaktu direta ba seguransa aliméntar, krezimentu ekonomiku, no mudansa sosiál iha Timor-Leste. Pergunta mak ne’e, agrikultura Timor-Leste prontu ona ka la’e atu tama iha ASEAN ho kapasidade kontribui ba ‘ekonomia’ rejionál?

Hanesan ita hotu hatene katak, Vietname no Tailándia domína esportasaun foos; Indonézia no Malázia sai lider globál iha óleo palma; Filipina halo reforma agrária atu promove soberania aliméntar; no Singapura, maski la iha rai luan, investe forte iha agrikultura futurístika hanesan idroponika, vertikál farming no teknologia AI. Maibé, liu tiha dekada ida resin Timor-Leste hatama nia aplikasaun ba ASEAN, agrikultura Timor-Leste mak kontinua iha nivel subsisténsia, ho limitasaun teknolójika, produtividade ki’ik, no infrastrutura agrária seidauk sufisiente.

Sé mak sala!. Katuas sira, agrikultór sira ka rekursu umanu, sistema no osan! Reflete fali didiak Timor-Leste nia agrikultura enfrenta moras todan no problema, ne’ebe ita hotu akompana durante tinan 23 dependente ba importasaun foos kuase 70% hodi atende demanda merkadu lokál. Dependénsia ida-ne’e mak halo seguransa alimentár la forte no limita kapasidade ekonomia no autonomia,  hodi fó sala ba malu. Katuas sira dun joven lahalo, no joven hatán fali dehan too ona ba!,  nufim laiha solusaun ba agrikultura durante tinan 23.

Ita mos akompanha ho di’ak dezebvolvimentu setór agrikultura iha Estadu membru ASEAN sira nian lais no kompetitvu, tanba sira seriu halo investimentu boot ba inovasaun teknológiku iha agrikultura. Vietname, hanesan ezemplu, fó subsídiu ba mekináriu agríkola, fó treinu ba to’os na’in, no konsolida kooperativa produsaun. Singapura investe iha smart farming, ho AI, drone no sensór automatizadu. Indonéza reativa kooperativa iha suku sira hodi sai hanesan sentru no korenti ekonomia lokál. Kompara ho situasaun Timor-Leste, la’ós de’it menus teknológiku, maibé ameasa potensiál ba kompetitividade. Tabba hakarak ka lakohi ASEAN fó énfaze ba  kualidade, seguransa alimentár no sertifikasaun. Realidade mos katak, iha Timor seidauk iha laboratóriu ba testu produtu, padraun ijiene agrária, ka mekanizmu ba kontrola pestisida. Produtu Timor-Leste seidauk kapáz atu tama merkadu ASEAN ho konkore ho produtu sira ne’ebé iha label “export quality”.

Tanba ne’e, Timor-Leste presiza adota politika agrikultura ne’ebé armoniza ho prinsípiu rejionál sira: integrasaun merkadu, padronizasaun kualidade, fortalese kooperativa, no promosaun agrikultura sustentavel. Hafoin, presiza iha envestimentu ba edukasaun agrária, peskiza (R&D), no dijitalizasaun. ASEAN buka “ekonomia dinamika” ne’ebé bazeia inovasaun, diversifikasaun no valór agregadu presiza estrutura agrikultura ne’ebé fó produtividade no kontinuidade.

Deklarasaun Phnom Penh (ASEAN Summit 2022) hateten prioridade ba “Soberania aliméntar” no “transformasaun dijitál iha agrikultura.” Se Timor-Leste hakarak tama iha ASEAN ho dignidade, tenki prepara-án atu alinha politika agrária ho diresaun rejionál sira. Maski iha limitasaun, Timor-Leste iha oportunidade ne’ebé estratejiku: agrikultura orgániku, agro-turizmu, kafé organiku, ai-fuan tropikál no produtu medisinál sira seluk. Tanba ASEAN iha merkadu boot ba produtu orgániku no ekolójiku, ne’ebé bele fó valór akrezentadu.

Atraves investimentu iha sertifikasaun, branding no marketing dijitál, Timor-Leste bele sai parte dinamika ekonomia. Estadu membru hanesan Malázia, Singapura no Indonézia mos bele sai pontu entrada ba promosaun produtu lokál, inklui halo Parseria Públiku-privadú (PPP) iha agrikultura bele fó empurron atu transforma subsisténsia ba ekonomia agrária kompetitivu.

Ikus liu hakarak atu konklui katak, oergunta “Agrikultura Timor-Leste ba ASEAN: Prontu ka la’e?” presiza hatán ho realismu. Iha dinamika agrikultura rejionál ne’ebé modernu, avansa no kompetitivu, Timor-Leste seidauk iha kapasidade atu konkere no kontribui efetivamente ba ‘ekonomia dinamika’ ASEAN. Fatór sira hanesan produtividade kiik, limitasaun teknolójika, infrastrutura agrária seidauk adekuadu, no sistema apoiu agrikultór ne’ebé fraku, hatudu kondisaun reál ne’ebé presiza atensaun husi makaer ukun sira.

Maibé, iha fali sorin seluk nu’udar Timor oan hakarak reteira katak, seidauk prontu la signifika la iha esperansa. Timor-Leste iha potensiál agrikóla importante: rai fértil, populasaun rurál motivadu, no oportunidade atu promove produtu orgániku atu atende merkadu nisionál no rejionál. Potensiál ne’e bele sai realidade karik governu lidera ho lideransa polítika forte, vizasaun estratéjiku, no kompromisu atu fó espasu ba investimentu agrikultura.

Transformasaun husi sistema subsisténsia ba setór kompetitivu no sustentável tenki sai prioridade. Tanba tama ASEAN la’ós de’it kestaun diplomátiku, maibé mós dalan ida atu integra no kontribui ba benefísiu ekonomia rejionál ne’ebé inkluzivu no sustentável. (*)

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!