BOBONARU, 21 Agostu 2025 (TATOLI)—Conservation International (CI) servisu hamutuk ho Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta, Kinta ne’e, realiza atividade sosializasaun projetu Jestaun Bacias Hidrograficas Transfronteiras entre Timor-leste (TL) ho Repúblika Indonézia (RI) hodi introdús no partilla informasaun kona-ba importánsia husi projetu ne’e ba Autoridade Munisipál Bobonaru, líder komunitáriu no komunidade.
Reprezentante Country Director CI iha Timor-Leste, Natalino Babo Martins informa projetu ne’e atu hadi’ak jestaun relasiona ba seguransa bee, ai-han no indivíduu sira-ne’ebé hela besik iha fronteira hamutuk 458.221 ne’ebé iha Bacias Hidrograficas Talau-Loes no Mota-Masin pertense husi Munisípiu Bobonaru no Kovalima.
Natalino informa área alvu husi projetu ne’e iha Timor-Leste envolve suku 12, enkuantu parte Indonézia sei kobre suku ualu (8) ne’ebé pertense husi Distritu Malaka no Belu, Provínsia Nusa Tenggara Timur (NTT).
“Totál suku 20 mak ita kobre ba projetu ida-ne’e ho nia objetivu atu garantia jestaun kolaborativa sistema bee-moos no atu proteje, seguransa bee, ai-han no substánsia Bacias Hidrografika Talau-Loes no Mota-Masin,” nia hateten liuhusi intervensaun ba atividade ne’ebé realiza iha salaun Maria-Tapó, Bobonaru.
Nia subliña foin lalais ne’e durante semana rua nia laran CI hamutuk ho Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta no Universidade Nacional Timor Lorosa’e (UNTL) halo ona levantamentu dadus inisiál husi mota Loes no Mota-Masin oinsá atu analiza hodi estabelese planu estratéjiku.
Molok to’o iha Planu Asaun Estratéjiku, Natalino esklarese CI ho Governu rai rua sei servisu hamutuk ho peritu sira atu halo diagnosa ba mota Talau-Loes no Mota-Masin hodibele fó rekomendasaun oinsá atu halo intervensaun, tanba mota Talau-Loes no Mota-Masin krítiku tebetebes.
Aleinde ne’e, sei estabelese Foresting Working Group ne’ebé liga entre Timor-Leste ho Indonézia atubele haree fronteira mota. Sei estabelese mós task-force haat (4) husi parte Timor-Leste nian rua no Indonézia rua.
“Husi rezultadu estudu sira, sei fó rekomendasaun mai ita atubele dezenvolve Planu Asaun Estratéjiku liuliu ba iha mota rua ne’e,” nia dehan.
Xefe Tékniku Projetu ne’e haklaken nasaun rua presiza halo intervensaun no jestaun hamutuk tanba mota rua ne’e iha tempu bailoron maran.
Entretantu, Diretór Nasionál Biodiversidade Ministeriu Turizmu no Ambiente, Flaminio M. E. Xavier relata Governu sei halo esforsu liuhusi implementa atividade lubuk ida iha Bacias Hidrograficas Loes no Mota-Masin.
“Ita sei reforsa atividade hotu to’o hetan rezultadu ne’ebé mak di’ak ba nasaun rua ne’e,” Diretór Flaminio dehan.
Iha parte seluk, Koordenadór Autoridade Munisipál Bobonaru, Celestino Marques sente onradu tanba selesionadu ba projetu jestaun konjunta ne’e.
“Projetu ida-ne’e krusiál la’os de’it ba sustentabilidade ambientál, maibé mós ba hametin kooperasaun entre komunidade iha rejiaun fronteira ninian. Tanba ne’e, ha’u agradese tebes ba Conservation International, GEF no Governu Timor-Leste ba sira-nia atensaun espesiál ba Munisípiu Bobonaru. Ha’u hein katak sinerjia ida-ne’e sei kontinua nafatin ba dezenvolvimentu sustentavel iha área fronteira,” nia tenik.
Enkuantu, Diretór Servisu Munisipál Agrikultura Autoridade Munisipál Bobonaru, Longuinhos João konsidera eventu ida-ne’e la’os de’it enkontru ida, maibé oportunidade ida ba hametin kolaborasaun entre nasaun rua, entre setór sira no entre jerasaun sira hodi prezerva rekursu naturál sira inklui rai, bee, ai-laran tuan sira no mós biodiversidade ne’ebé sustenta ema-nia moris.
Longuinhos rekoñese dezafíu konservasaun sira iha era atuál ho mudansa klimátika ne’ebé hatudu tiha ona ne’e kompleksu tebes no presiza esforsu loloos bazeia ba siénsia teknolojia ho matenek lokál ne’ebé mak integradu.
Projetu Management of Indonesian And Timor-Leste Transboundary Wastersheds (MITLTW) ne’e hetan apoia finanseira husi Global Environment Facility (GEF) ho durasaun tinan lima hahú fulan Dezembru 2024 to’o 2030.
Iha Timor-Leste, projetu ne’e jere husi Conservation International Timor-Leste ne’ebé kolabora ho Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF). Iha Indonézia, projetu ne’e implementa husi Perkumpulan Inovasi Tangguh Indonesia (InTI) ne’ebé kolabora ho Diresaun Planeamentu no Avaliasaun Bacias Hidrograficas iha Diresaun Jerál Reabilitasaun Bacias Hidrograficas no Floresta nia okos, Ministériu Ambiente no Floresta.
Projetu ne’e nia objetivu mak atu promove jestaun kolaborativa ba ekosistema bee-moos no garante seguransa bee, ai-han no subsisténsia komunidade iha bacias Talau-Loes no Mota-Masin, ne’ebé hale’u fronteira entre Indonézia no Timor-Leste.
Jornalista: Sergio da Cruz
Editór: Xisto Freitas da Piedade





