Top

Promove RAEOA ba rejime munisipál: Governu viola direitu konstitusionál ba povu no rai Oekusi

Martinho do Nascimento Obe

Hosi:  Martinho do Nascimento Obe

Artigu ne’e la reprezenta instituisaun ne’ebé hakna’ar-án ba maibé ida-ne’e hanesan responsabilidade pessoál.

Iha tempu ikus-ikus ne’e, instituisaun legál Rejiaun Administrativa Espesial Oekusi Ambenu (RAEOA) hetan ameasa ba nia natureza instituisaun jurídika ka nia personalidade jurídika nu’udar “Rejiaun” hodi promove fali Rejime Munisipál;  sorin seluk, Governu sentrál ka admnistrasaun sentrál distribui Orsamentu Jerál Estadu (OJE) ba RAEOA tun drástiku, tanba distribuisaun OJE tinan 2025 ba RAEOA hamutuk millaun $62 no tinan 2026 tun drástiku ba tokon millaun $20. Situasaun refere halo povu Oekusi inklui hakerek-na’in sente preokupadu;

Tanbasá mak Governu la konsistente ho nia polítika legál ba kriasaun instituisaun hanesan RAEOA?; Tanbasá mak Governu la kontinua oinsá harii Zona Ekonómika Espesiál ba Timor-Leste? Karik, polítiku-na’in balu seidauk tau interesse iha Rejiaun refere? Artigu ida-ne’e sei halo análiza jurídika husi aspetu Direitu Konstitusionál ba polítika dezentralizasaun ba kriasaun RAEOA no ZEESM TL.

Preokupasaun ne’ebé sita iha leten, bele haree iha Resolução Governo N.º 29/2025 de 18 de Junho Quarta Alteração À Resolução Do Governo N.º 7/2024, DE 24 De Janeiro, Criação da Comissão Executiva Com Vista Ao Estabelecimento de Uma Zona Económica Especial de Desenvolvimento em Oe-Cusse Ambenu ne’ebé previstu iha alínea ka pontu 3 katak  Instruir a Presidência do Conselho de Ministros no sentido de preparar os documentos técnicos e legislativos necessários à criação de uma nova estrutura funcional em Oe-Cusse Ambenu, próxima do regime municipal adotado nas demais circunscrições administrativas do país, em que a população local possa assumir a responsabilidade pela gestão administrativa e económica da Região.

Signifika Governu iha planu atu prepara estrutura funsionál foun ida ba Oekusi, no promove RAEOA nu’udar Rejiaun ba fali besik liu munisípiu hanesan ho munisípiu seluk no prefere ema lokál ka Oekusi-oan mak sei assume kna’ar. Politika legál refere halo eskritór inklui povu Atoni hakfodak, tanba umaves troka de’it “ema” ka “estrutura funsionál” maibé tanbasá mak tenke halo alterasaun ba “Rejiaun hodi promove fali besik liu munisipiu? Karik, sei altera duni, oinsá ho nia tratamentu rejime administrativa no ekonómika espesiál tuir Konstituisaun RDTL? Serake aktu refere la viola konstituisaun no lei instituisaun ba RAEOA?

Tuir eskritór konsidera, polítika legál ne’ebé previstu iha Rezolusaun Governu N.º 29/2025 de 18 de Junho Quarta Alteração À Resolução Do Governo N.º 7/2024, DE 24 De Janeiro, konsidera nu’udar violasaun ba diretitu konstitusional ba povu Atoni Oekusi nian; no Governu viola rasik nia polítika legál kona-ba kriasaun RAEOA no ZEESM TL; Tanbasá? iha razaun legál no polítika ne’ebé Governu Konstitusional da-sia (IX) sei viola mak hanesan tuir mai ne’e:

1) Tuir polítika legál konstituisaun RDTL hatuur no konsagra Oekusi no Ataúru ho nia tratamentu espesiál. Konsagrasaun ne’e vinkula iha konstituisaun RDTL iha artigu 5º alínea 1 ne’ebé previstu ba polítika “dezentralizasaun administrativa” no iha alínea 3 vinkula katak “Oekusi Ambenu no Ataúru goja tratamentu administrativu no ekonómiku espesiál”. Ne’e katak, RAEOA ho Ataúru iha direitu konstitusionál ba tratamentu administrativa espesiál no ekonómiku espesiál. Ida-ne’e konsidera mós nu’udar mandatu konstitusionál ne’ebé obriga Governu no Estadu atu bele konkretiza povu no rai Oekusi no Ataúru (la’ós mandatu fakultativu konstitusionál);

2) Tuir Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011-20230, kona ba polítika dezentralizaun administrativa no kriasaun zona ekonómika espesiál ho objetivu diversifika ekonómika ho modelu kriasaun “Cluster ekonómika no kriasaun empregu ba povu”;

3) Polítika legál mandatu konstitusionál, iha tinan 2014 Governu harii ka kria RAEOA ho nia epígrafe lei n.º 3/2014, 18 Juñu ho nia karaterístika personalidade jurídika nu’udar “Rejiaun” la’ós munisípiu; konfere iha alterasaun datoluk lei nú. 18/2023, 30 novembru aletrada husi lei n.º 3/2014 art. 2 alínea 1  haktuir É criada a Região Administrativa Especial de Oe-Cusse Ambenu, doravante designada por Região cujo estatuto jurídico é definido na presente lei.

4) Signifika lei refere hamosu estatutu jurídiku ne’ebé vinkula Oekusi nu’udar “Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu”, no doravamente bolu nu’udar “Rejiaun”.  No, iha alínea 2 define tan katak Rejiaun ne’e nu’udar pesoa koletiva territoriál direitu públiku nian, ne’ebé iha kbiit no kna’ar administrativu, finanseiru no patrimoniál hodi hala’o matadalan banati tuir hodi alkansa meta ne’ebé hato’o iha artigu 5 husi lei refere.

5) Governu rasik sei viola dekretu-lei nú. 3/2016, 16 Marsu kona ba Estatuto das Administrações Municipais, das Autoridades Municipais e do Grupo Técnico Interministerial Para a Descentralização Administrativa; Tanba iha artigu 3º haktuir kona-ba Instituição das Administrações Municipais e das Autoridades Municipais ba de’it munisipiu sira maibé RAEOA exluidu husi estatutu refere;6)      Governu investe ona Orsamentu Jerál Estadu biliaun $1,024.000.0000 ho objetivu lori dezenvolvimentu ekonómiku ba fatin hotu iha “Rejiaun” nomós fó prioridade ba atividadede sosio-ekonómiku ne’ebé bele habelar moris di’ak ba komunidade tomak iha RAEOA;

Atu konklui katak RAEOA nu’udar instituisaun legál ho nia natureza jurídika ne’ebé vinkula Oekusee nu’udar “Rejiaun” la’ós Munisípiu (Cfr. art. 2 husi lei nú.18/2023, 30 novembru alterada husi lei nú. 3/2014, 18 Juñu). RAEOA eziste tanba mandatu konstitusionál no tuir duni polítika legál ba dezentralizasaun admnistrativa no zona ekonómika espesial; atu dehan A Região Administrativa Especial de Oe-Cusse Ambenu (RAEOA), foi estabelecida para facilitar uma  melhor  sinergia, entre  as instituições do  Estado na  região, com  vista a permitir  uma governação mais eficaz, a redução da pobreza e o bem-estar económico de toda a população. Até ao momento adequado;

Tanba ne’e, eskritór rekomenda ba Governu Konstitusionál da-sia (IX) atu kontinua mantein RAEOA no kria tan instituisaun ba zona ekonómika espesiál ho intensaun katak “criar um modelo que possa ser adotado em diversas partes do território nacional”, atu  “permitir que esse desenvolvimento económico e social chegue a todos, sendo por isso necessário criar instrumentos legais que habilitem o Governo a intervir em zonas mais desfavorecidas e a fazer essa intervenção para a população e com a população”. (*)

Eskritór Alumni ISFIT—2020 no Programa Mestradu Siénsia ba Direitu iha UNPAZ—2021

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!