UNFPA no MESSK hametin polítika edukasaun parteira ho kualidade iha IES

DILI, 01 Setembru 2025 (TATOLI)—Fundu Populasaun Nasaun Unida (UNFPA) no Ministériu Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura (MESSK), Segunda ne’e, asina nota entendimentu hodi fó apoiu ba Institutu Ensinu Superiór (IES) tolu ne’ebé iha kursu Parteira iha Timor-Leste, nune’e bele hametin polítika edukasaun ba parteira ho kualidade.
IES tolu ne’e mak hanesan Universidade Nasionál Timor-Lorosa’e (UNTL), Institutu Superiór Kristál (ISC) no Instituto Siénsia Saúde (ICS)
Asinatura nota entendimentu ne’e husi Reprezentante UNFPA iha Timor-leste, Navchaa Suren no Diretora Jerál Ensinu Superiór Siénsia no Kultura, Maria Filomena Guterres Lay.
Reprezentante UNFPA, Navchaan Suren, hateten, Timor-Leste presiza investe iha edukasaun parteira atu hadi’a saúde inan no bebé foin moris.
“Serbisu inan ba bebé foin moris presiza investe iha edukasaun parteira nian maka estratejia ida-ne’ebé kustu efetivu no iha impaktu liu atu hadi’a saúde inan no bebé foin moris. Hamutuk ho parseiru sira, UNFPA serbisu hodi hametin polítika no regulamentu edukasaun parteira ho kualidade,” Navchaan Suren hato’o ba jornalista sira hafoin realiza serimónia asinatura kooperasaun, iha salaun Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Praia dos Coqueiros, Segunda ne’e.
Reprezentante UNFPA konsidera inisiativa ne’e marka pasu importante ida ba oin hodi avansa kompromisu ba kualidade médiu edukasaun. Aleinde ne’e aliña la’ós de’it ho modeste nia estratejia ba edukasaun saúde nasionál maibé mós ho kompromisu globál sira inklui Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável hodi hamenus inan mate (durante isin-rua no partus) no asegura asesu universál ba servisu saúde reprodutiva sexuál.
“Liuhusi unidade kooperasaun ne’e, Ministériu Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura hamutuk ho parseiru sira seluk inklui Ministériu Saúde Timor Leste, Asosiasaun Parteira no Eskola Parteira sira sei hala’o revizaun komprensivu no hadi’a edukasaun parteira hodi garante katak polítika, kurríkulu no padraun edukasaun aliñadu ho padraun globál sira ne’ebé estabelese,” nia akresenta.
Notísia relevante : UNFPA-MS selebra Loron Mundiál Parteira, “Parteira esensiál iha krize”
UNFPA apoia ona asosiasaun parteira iha nasaun 125 inklui sira ne’ebé ho taxa mortalidade inan a’as liu. Parteira intermodalista sira iha liña oin sistema saúde, liuliu iha área rurál sira ne’ebé susar atu to’o.
“Sira-nia kapasidade atu fornese servisu ho kualidade a’as, maski nune’e depende ba forsa edukasaun no formasaun ne’ebé sira simu,” Reprezentante Organizasaun katak.
Ho nune’e, UNFPA komprometidu atu fornese prátika téknika hodi fahe koñesimentu globál, aplika evidénsia, prátika bazeia ba informadu no kolabora besik ho instituisaun nasionál sira atu adapta no implementa solusaun sustentável sira.
Enkuantu, Timor-Leste prepara atu adere ba Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN, sigla inglés), ne’ebé investimentu iha kapitál umanu sai krítiku liu duké uluk.
“Tanba ne’e presiza hametin edukasaun parteira la’ós de’it esensiál atu hadi’a rezultadu saúde nian, maibé mós harii sistema edukasaun ida-ne’ebé dezenvolve forsa traballu ho abilidade a’as ne’ebé bele kumpre padraun internasionál sira. Liuhusi kolaborasaun ida-ne’e, ami mós sei esplora balun,” Navchaan Suren katak.
UNFPA nu’udar ajénsia ONU ho mandatu atu fó apoiu ba nasaun sira atu atinje saúde no direitu reprodutivu sexuál universál no globalmente.
Maioria husi data sira bele prevene ho partu antenatál ho kualidade servisu pós-natál ne’ebé fornese husi fornesedór servisu saúde sira, liuliu parteira sira, evidénsia globál hatudu katak ho edukasaun, formasaun, apoiu no ambiente ne’ebé apropriadu, parteira sira bele partu to’o 90% husi saúde reprodutiva sexuál esensiál.
Nune’e mós, Ministru Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura, José Honório da Costa, hateten, kooperasaun ne’e importante tebes ba MESSK, liuliu ba universidade ne’ebé mak loke kursu parteira.
Tanba ne’e, mak ohin asina memorandu para sira bele ajuda Timor-Leste liuhusi Governu Tailándia.
“Durante ne’e, Governu Tailándia mak apoiu treinamentu barak kona-ba parteira nian. Saúde ne’e importante tebes ba ita Timor-Leste. Nune’e ohin asina memorandu hodi hametin serbisu koperasaun entre parte di’ak liután,” Governante ne’e hato’o.
Nia dehan, implementasaun ne’e ba hotu Ensinu Superiór ne’ebé iha kursu parteira.
Jornalista : Osória Marques
Editora : Julia Chatarina

