Top

Labarik ho idade 3-5 pursentu 32 asesu ona ba pre-eskolár

Ensinu Pré-Eskolár (EPE) Dominikana RAEOA selebra loron aniversáriu Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão. Imajén TATOLI/Abílio Elo Nini

DILI, 04 Setembru 2025 (TATOLI)—Governu liuhusi Ministériu Edukasaun (ME), Kinta ne’e, realiza Konfénsia Nasionál ba Edukasaun Infánsia, ne’ebé iha biban ne’e fó sai katak labarik ho idade 3-5 ho persentajen 32% asesu ona pre-eskolár iha territóriu Timor-Leste.

“Ita iha meiu ida mak programa intensivu, ne’ebé Ministériu Edukasaun serbisu ho Prezidente Autoridade Munisípiu hodi estabelese programa ne’e iha nível suku sira durante semana 16. Ita hahú husi Outubru-Dezembru, pelumenus ba povu nia oan sira ne’ebé mak ho idade 3-5 iha sira-nia área seidauk iha pre-eskolár, entaun liuhusi programa ida-ne’e bele ajuda sira bele hari baze ida ba sira iha literasia no numerasia,” Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares informa iha salaun Mahoka.

Governante ne’e dehan, iha mós programa pre-eskolár komunitária ne’ebé serbisu hamutuk ho Diretór Edukasaun Munisipál sira halo programa pelumenus semana ida dala-tolu no dalaruma akontese iha sede suku atubele realiza programa referidu.

Iha fatin hanesan, Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta hateten, relatóriu Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável 2025 nian hatudu katak 2/3 husi labarik sira entre fulan-24 no 59 dezenvolve ho adekuadu, lahó diferensa signifikativa jéneru nian.

Maski nune’e, partisipasaun iha programa aprendizajen organizadu iha tinan antes eskola primária mantein estagnadu, besik 75% dezde 2015, no rejiaun barak kontinua atraza.

“Ita labele husik ita-nia oan sira atu halo parte iha progresu ne’ebé parradu ne’e ba Timor-Leste, ida-ne’e nu’udar momentu oportunidade úniku ida. Ita-nia populasaun ne’ebé mak joven liu iha mundu ho labarik liu 41% no 159.862 ho idade menus husi tinan-lima, ita-nia dividendu demográfiku maka boot tebes,” Xefe Estadu fó sai.

Notísia relevante : ME sei estabelese tan sentru programa intensivu pré-eskolár 13 iha Bobonaru

PR rekoñese, dividendu ne’e la’ós garantia ida, maibé oportunidade ida-ne’ebé tenke aproveita ho investimentu adekuadu, estratéjiku, no sustentável.

“Ita iha razaun atu sai orgullu iha Timor-Leste, asesu ba edukasaun pré-eskolár ba labarik sira ho idade tinan 3 to’o 5 aumenta beibeik, agora daudaun, ami atinji ona taxa matríkula líkidu ida ho 32%, signifika katak labarik 33.501 maka rejista iha programa pré-eskolár, 3.592 tuir pré-eskolár komunitáriu, no 3.500 partisipa iha programa preparasaun eskolár,” Horta akresenta.

Nune’e, iha totál labarik 39.765 husi estimativa 110.000 iha grupu idade ida-ne’e, daudaun iha oportunidade atu hetan benefísiu hosi aprendizajen sedu.

“Tanba hirak ne’e la’ós de’it númeru sira, maibe ba ita-nia futuru labarik sira iha pré-eskolár komunitáriu no programa intensivu sira ne’ebé iha ona dalan ba aban-bainrua ne’ebé nabilan liu, nune’e ita tenke sai franku kona-ba dezafiu sira ne’ebé maka persiste, ita-nia labarik barak, liu-liu iha área rurál no remota sira seidauk asesu ba kualkér forma edukasaun infánsia nian. Ita-nia mestre sira, eroi nonook sira husi ita-nia komunidade presiza formasaun, apoiu no rekoñesimentu barak liután. Ita-nia infraestrutura barak liu no rekursu sira limitadu nafatin,” Prezidente Ramos-Horta tenik.

Premiadu Nobel da Paz ne’e adianta, aprendizajen fundamentál ne’e ba abilidade esensiál sira ne’ebé hetan iha infánsia no tinan sira dahuluk eskola primária nian hodi forma fundasaun ba edukasaun no dezenvolvimentu pesoál hotu iha futuru.

“Abilidade prinsipál ne’e inklui alfabetizasaun báziku, lee no hakerek, numerasaun, komprende no aplika konseitu matemátika simples sira, no abilidade sosiál emosionál sira hanesan auto-regulasaun, kuriozidade, persisténsia, no serbisu iha ekipa,” Ramos-Horta katak.

Ho kondisaun hirak ne’e, Prezidente nota labarik sira ne’ebé la hatene lee ho tinan 10 hasoru difikuldade signifikativu iha progresaun akadémika, ne’ebé lori ba taxa abandonu eskolár ne’ebé a’as liu, rendimentu ne’ebé kiik liu, saúde ne’ebé ladiak liu, no siklu kiak ne’ebé persistente. Iha nível sosiedade nian, abilidade fundamentál sira ne’ebé fraku limita kreximentu.

Jornalista     : Osória Marques

Editora          : Julia Chatarina

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!