Prezidente Repúblika rekoñese importánsia Edukasaun Infánsia ba labarik iha inísiu moris

DILI, 04 Setembru 2025 (TATOLI)–Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta rekoñese importánsia husi Edukasaun Infánsia no reflete kompromisu atu fornese ba labarik idaidak iha inísiu moris.
“Edukasaun Infánsia importante ba labarik inísiu moris,” Prezidente Repúblika hato’o iha salaun Mahoka, iha ámbitu Konfénsia Nasionál ba Edukasaun Infánsia, Kinta ne’e.
Ramos-Horta dehan, durante labarik iha tinan-lima dahuluk, ligasaun neurál foun liu millaun ida maka forma kada segundu no iha tempu ida-ne’e, 90% husi kakutak nia arkitetura estabelese ona, halo períodu ida-ne’e sai hanesan faze krítiku liu ba aprendizajen no dezenvolvimentu.
“Edukasaun Infánsia hanesan fundasaun ne’ebé harii aprendizajen, moris di’ak no susesu hotu iha futuru. Ida-ne’e ekipa labarik sira ho abilidade kognitiva no sosio-emosionál esensiál sira hodi tau fundasaun ba realizasaun moris tomak nian, bainhira labarik sira sai boot iha ambiente ne’ebé garante saúde, seguransa, no asesu ba edukasaun ho kualidade, sira iha posibilidade boot liu atu atinje sira-nia potensiál tomak no sai kontribuinte ativu sira ba vida sosiál, ekonómika no sívika,” Xefe Estadu fó sai.
Notísia relevante : Labarik ho idade 3-5 pursentu 32 asesu ona ba pre-eskolár
Tanba ne’e, polítika edukasaun maka estratejia fundamentál ida atu promove ekuidade, haburas kreximentu inkluzivu, no dudu dezenvolvimentu sustentável.
Xefe Estadu reforsa, evidénsia sira klaru no konvinsente, investimentu iha infánsia hamosu retornu a’as liu husi kualkér despeza públika, ba kada dolar ne’ebé investe iha retornu to’o $13, “Ida-ne’e la’ós de’it investimentu ida-ne’ebé maka’as, ida-ne’e maka transformativu liu ne’ebé nasaun ida bele halo iha nia futuru rasik.”
Edukasaun Infánsia hanesan direitu ida
Iha fatin hanesan, Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares konsidera, Edukasaun Infánsia la’ós priviléjiu ida maibé direitu ne’ebé reprezenta pasu dahuluk atu harii sosiedade edukativu inkluzivu no prósperu.
Nia haktuir, konferénsia nasionál ba daruak kona-ba Edukasaun Labarik, konferénsia dahuluk hala’o ona iha tinan 10 liubá, ne’ebé asina ona enkuadramentu ida iha dezenvolvimentu sistema edukasaun pre-eskolár iha Timor-Leste.
Aleinde ne’e, polítika nasionál Edukasaun Pre-Eskolár, ne’ebé esplika prioridade estratéjika lima mak hanesan habelar asesu ba pre-eskolár, formasaun ba profesór sira, dezenvolvimentu kurríkulu, haforsa envolvimentu inan-aman no promove prátika edukasaun inkluziva sira.
“Ohin loron, ita halibur hamutuk la’ós de’it atu hanoin kona-ba ita-nia progresu, maibé atu renova ita-nia kompromisu, aprende husi ita-nia esperiénsia no la’o tuir dalan ne’ebé klaru ba dékada oin mai,” Ministra Edukasaun hato’o.
Governante ne’e adianta tan katak, investe iha Edukasaun Infánsia ohin hanesan ba futuru ne’ebé naroman liu, la’ós de’it temátika ida maibé responsabilidade sagradu ida.
“Tanba ne’e investimentu sira ne’ebé ita halo ohin loron ba ita-nia sidadaun sira ne’ebé joven liu mak kontribuisaun ne’ebé kle’an no dura liu, ne’ebé ita bele halo ba Timor-Leste nia futuru,” nia akresenta.
Nune’e, Konferensia Nasionál ba Edukasaun Infánsia sei foka liu ba objetivu prinsipál haat mak hanesan hasa’e konxiénsia no komprensaun entre parte interresada sira kona-ba importánsia krusiál Edukasaun Infánsia nian, hadi’a kualidade Edukasaun Infánsia hodi garante katak labarik sira dezenvolve abilidade sólidu kona-ba literasia no numerasia molok tama iha eskola primária.
Aleinde ne’e, hametin kolaborasaun iha nível nasionál, munisípiu, no komunidade hodi haburas aprosimasaun koordenada no olístika hodi implementa programa Edukasaun Infánsia nian no promove troka koñesimentu no prátika di’ak liu hodi permite ema ne’ebé halo polítika, pratikante sira, no komunidade atu aprende ba malu no husi esperiénsia globál sira.
“Ami dezenvolve kurríkulu nasionál Edukasaun Pre-Eskolár estabelese enkuadramentu kompeténsia ba Profesór Pre-Eskolár sira no hahú prosesu desentraliza programa Edukasaun Pré-Eskolár ba munisípiu sira hodi permite adaptasaun no implementasaun lokál,” nia tenik.
Tanba ne’e, munisípiu sira dezenvolve ona planu no estratéjia sira ne’ebé responde ba nesesidade lokál sira no mekanizmu koordenasaun sira, hanesan ACETL no komisaun munisípiu sira fó apoiu ba prestasaun no monitorizasaun serbisu Edukasaun Infánsia.
Nia dehan, presiza hametin nafatin koordenasaun no komunikasaun entre entidade governamentál, Organizasaun Naun Governamentál (ONG) sira, no parte interresada sira iha komunidade, no asegura aliñamentu entre polítika nasionál no realidade lokál ba implementasaun programa ne’ebé sustentável.
“Ami-nia objetivu maka atu atinje mekanizmu koordenasaun nasionál ne’ebé forte liu, konsensu kona-ba deklarasaun no kompromisu sira misaun nian, aumenta koñesimentu kona-ba polítika no prátika sira ensinu nian ne’ebé efetivu, no define pasu sira tuirmai hodi dezenvolve roteiru nasionál ida ba Edukasaun Infánsia,” Ministra hato’o.
Tuir governante ne’e, ema hotu kontribuisaun importante tebes atu transforma ami-nia vizaun ba realidade ida iha ne’ebé labarik hotu-hotu iha Timor-Leste iha asesu ba edukasaun pré-eskolár ho kualidade aas, ambiente aprendizajen ne’ebé seguru no estimulante, no oportunidade atu alkansa sira-nia potensiál tomak.
Jornalista : Osória Marques
Editora : Julia Chatarina

