Abríl-Agostu: Servisu saúde Manufahi rejista IRA hamutuk 25.214

DILI, 18 Setembru 2025 (TATOLI)—Responsével Vijilánsia iha Servisu Saúde Munisípiu Manufahi, Orlando Martins Durante, informa hahú husi Abríl to’o Agostu ne’e Servisu Saúde Manufahi rejista moras Infesaun vias Respiratóriu Aguda (IRA) hamutuk 25.214.
“Moras aas liu mak Infesaun vias Respiratóriu Aguda (IRA) no tuir mak mak diarea hamutuk 3.077 no pneumonia hamutuk 1.425,” Responsavel Visilansia iha Servisu Saúde Munisípiu Manufahi, Orlando Martins, hateten ba Agência Tatoli liuhusi telefónika, ohin.
Nia hateten, moras IRA ne’e nia impaktu mai husi iklima liuliu haree liu ba ambiente, tanba komunidade maiória barak mak sei sunu ai hodi tein no tanba sira-nia dapur mós balun separa no balun hamutuk hela, entaun ahi nia suár ne’e bele fó impaktu ba moras IRA.
“Ita atu haree dalaruma kostume Timor ne’e ema barak mak sei fuma, banhira fuma karik labele iha kuartu laran maibé tenke fuma iha li’ur, nune’e ninia suár labele fó fali impkatu ba labarik kiik sira. Depois ita haree mós ba ita-nia estrada ne’e rai-uut sei barak no movimentu transporte ba-mai ne’e lori rai-rahun ba ita-nia respiratóiu, entaun bele fó impaktu ba ema-nia saúde,” nia esplika.
Nia informa, moras ne’e afeta ba ema hotu, tanba tuir dadus ne’ebé mak Servisu Saúde rejistu ne’e ba ema hotu mak afeta ba moras ne’e.
“Iha ne’e maiória hotu-hotu kona moras ne’e husi labarikk to’o ema boot tanba moras ne’e hotu-hotu afeta,” nia dehan.
Nia subliña, prevensaun ba moras ne’e mak liu husi promosaun edukasaun ba komunidade sira, oinsá atu evita ahi-suar sira ne’e, nune’e labele afeta ba moras sira-ne’e, depois sai ba li’ur karik tenke uza maskara nune’e evita ba rai-rahun sira-ne’e, maibe atu muda ema-nia hanoin ne’e susar tebes maibé tenke presiza tempu mak komunidade bele halo tuir.
Moras Infesaun Vias Respiratória Aguda (IRA)
Moras infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) mak infesaun viral (infeksaun ne’ebé kauza hosi virus) ne’ebé akontese iha ita-nia dalan iis nian. Bainhira ita dada iis anin sei halai tuir ita-nia dalan iis nian antes to’o iha pulmaun. Normalmente ita-nia dalan iis hahú ka forma hosi Inus, Kavidade nasal (inus kuak), faringe no laringe (kanál rua ne’ebé nia lokalizasaun iha kakorok).
Anin sei pasa hosi dalan-isin hirak ne’e molok tama ba traqueia no pulmaun. Infesaun ne’ebé akontese iha ita-nia dalan-iis sei provoka ka halo ita sente susar no la konfortavél bainhira dada iis, no nu’udar konsekuénsia sei halo ita-nia isin falta anin hodi hala’o nia funsaun ho di’ak. Moras ida-ne’e fasil tebes da’et no fasil tebes atu kura.
Kauza hosi Infesaun Vias Respiratória Aguda
Moras IRA kauza hosi virus no bakteria ne’ebé invade diretamente ita-nia dalan iis liuhosi matan, inus no ibun. Virus sira-ne’ebé hamosu moras ne’e mak hanesan Rhinovirus, Coronavirus, Virus parainfluenza, no adenovirus.
Fatór sira-ne’ebé kontribui hetan moras IRA
Fatór sira-ne’ebé kontribui atu hetan moras IRA mak hanesan (1) Relasaun ho Individu; Laabarik sira-ne’ebé la simu imunizasaun, bebé ne’ebé la hetan susu hosi inan, bebé no labarik sira menór ho idade tinan ida, sistema imunolojia fraku (daya tahan tubuh lemah), má nutrisaun, moras krónika, ijiéne pesoál ne’ebé la di’ak.
Relasiona ho Ambiente mak; Mudansa temperatura ambientál, poluisaun (rai-rahun), asinamentu (kepadatan, overcrowding), falta ventilasaun iha uma, fumadór barak (su’ar hosi sigaru bele hasa’e insidénsia ba moras ne’e) no ahi-su’ar.
Transmisaun
Moras Infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) transmite ka da’et liuhosi kontaktu direta (koali’a, fani, kabeen) ho ema ne’ebé hetan tiha ona moras ne’e.
Sintóma
Moras Infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) sei hatudu sinál no sintóma hanesan; Inus been turu no suli ka inus metin, me’ar (me’ar maran), isin kolen ka baruk, isin manas (dalaruma), garganta moras, no ulun moras (dalaruma).
Tratamentu
Tratamentu ba iha moras infesaun vias respiratóriu aguda (IRA) iha oin rua (2) mak tratamentu medikamentoza (ho aimoruk) no tratamentu non-medikamentosa (la uza ai-moruk).
Tratamentu medikamentoza (ho aimoruk): médiku sira mak sei fó aimoruk bainhira ita ba hala’o konsulta iha sentru saúde ka iha ospitál. Tratamentu non-medikamentoza (tratamentu la ho ai-moruk): tratamentu ne’ebé prátiku no ita bela halo hanesan suas ho bee manas nia su’ar, hemu bee no jus barak, deskansa barak no selu-seluk tan.
Prevensaun
Moras infesaun vias respiratóriu fasil tebes atu kona ema maibé fasil tebes mós atu prevene, sé ita iha konsiénsa no kultura saudavel. Asaun ka hahalok sira-ne’ebé ita tenke halo hodi prevene moras ne’e mak hanesan; fase liman ho sabaun, hadook aan hosi ahi-su’ar no rai-rahun, taka inus no ibun bainhira fanin ka me’ar, susu-been eskluzivu ba bebé foin moris to’o fulan neen (6), labele fuma besik, halo vasinasaun, no kuidadu ijiéne pesoál.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

