MS halibur pratikante ai-moruk tradisionál diskute seguransa ba konsumidór sira
DILI, 30 Setembru 2025 (TATOLI)—Ministériu Saúde liuhusi Diresaun Nasionál Farmásia Produtu no Médikamentu, halibur pratikante ai-moruk tradisionál husi parte hotu iha Timor-Leste hodi doskute kona-ba seguransa ba konsumidór sira.
“Ministériu Saúde halibur grupu pratikante ai-moruk tradisionál sira iha Timor-Leste atu ko’alia kona-ba seguransa seguru ba konsumidór sira, sira ne’e ita hatene katak halo produsaun ai-moruk ho materiál tradisionál tinan barak ona iha Timor-Leste,” Portavós Asosiasaun Pratikante Medisina Tradisionál Komplementariu Timor-Leste, Terlinda Conceição Barros, hateten ba jornalista sira iha Palásiu da Sinzas Kaikoli, tersa ne’e.
Nia dehan, sidadaun hirak ne’ebé durante ne’e prodús ai-moruk tradisionál maiória madre husi kongregasaun oioin, ema individu no ajénsia nasionál no internasionál balun.
“Ai-moruk tradisionál prodús husi ai-tahan sira, prodús mina, no planta sira uza iha nia variedade oioin iha tempu naruk sira prátika hela. Agora, prátika ida-ne’e la’o tuir ita-nia kultura no istória ita-nian husi avo sira hala’o hela to’o ohin loron,” nia dehan.
Nia esplika, Ministériu Saúde halibur grupu pratikante ai-moruk tradisionál sira, tanba kestaun lubuk-ida ne’ebé presiza hadi’a tan koan-ba seguransa no efikasia.
“Produsaun ba ai-moruk sira-ne’e la’o hela ho intensaun katak atu halo ema-nia saúde di’ak liután, maibé ita daudaun ne’e inisia ona nia papél hanesan funsaun ba reguladór, hodi asegura seguransa ne’ebé seguru ba konsumidór sira,” nia dehan.
Iha okaziaun ne’e, grupu balun lori mós sira-nia produtu tradisionál sira no grupu balun mai husi parseiru internasionál ne’ebé rekoñese husi Organizasaun Mundiál Saúde (OMS).
“Ohin, ami konvida sira lubuk ida mai iha ne’e, lori mós sira-nia produtu sira mai halo mini espozisaun ki’ikoan-ida iha-ne’e, halibur grupu sira-ne’e ho inisia atu parseiru sira-ne’e bele tuur hamutuk atu halo ona planu estratéjiku ida ba medisina tradisionál no komplementáriu ne’e mak sasán sira hanesan mina marungi no ai-moruk ba badaen ne’ebé ruin moras no seluk tan,” nia hateten.
Nia subliña, ba oin tenke iha Ospitál rua (2) ba tratamentu modernu no tratamentu tradisionál. Tratamentu modernu bele iha Ospitál Nasionál Guido Valadares no tratamentu tradisionál tuir kultura Timor-Leste nian.
“Maibé iha ospitál tradisionál iha laran ne’e ema bele halo suas, tamun, hariis, kose, konsumu buat sira-ne’e hotu. Medesina modernu mós buat sira-ne’e iha maibé nia ingrevente ne’e kimiku, agora ita promove organiku planta no herbal. Tanba ha’u hanesan méritu ida la aseita mak kuandu tohar la halo X-ray ba hodi hatene nia rahun ba hira, maibé ba dada taka matan ne’e la di’ak, loloos hanesan ne’e labele,” nia hateten.
Iha fatin hanesan, Diretór Nasionál Farmasia Medikamentu, Delfim Ferreira, informa kona-ba garantia medisina tradisionál kualidade foin faze primeiru tenke iha polítika oinsá atu regulariza nia kualidade, maske Ministériu Saúde seidauk iha kapasidade naton.
“Ita sei servisu hamutuk ho nasaun avansadu ona iha medisina tradisionál ita-bele haruka ita-nia amostra halo teste ba iha ne’ebá hodi komfirma. Se ida-ne’e bele kompleta ita-nia kuidadu Saúde primariu sira iha futuru, ida-ne’e mak ita-nia planu,” nia hateten.
Nia hatutan, ai-moruk tradisionál atu implementa maibé seidauk garante nia impaktu klínika, bele kura tratamentu efikasia la’o di’ak ka la’e.
Nia hateten, daudaun ne’e Ministériu Saúde rejista ona ai-moruk tradisionál legál ne’ebé komplementáriu hamutuk item 30 husi 2023-2025.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
