DILI, 30 Setembru 2025 (TATOLI)—Portavós ba Asosiasaun Pratikante Medisina Tradisionál Komplementáriu Timor-Leste, Terlinda Barros, hateten Ministériu Saúde (MS) sei harii asosiasaun ida-ne’ebé liga entre prátika medisina tradisionál no medisina moderna ka komplementár iha Timor-Leste.
“Ami deklara sei harii asosiasaun ida-ne’ebé mak liga entre prátika medisina tradisionál no medisina moderna iha Timor-Leste, haree ba nesesidade katak ida-ne’e mós programa prioridade husi Governu Konstitusionál da-sia (IX) deklara katak sei promove medisina tradisionál, ho nune’e asosiasaun hamriik harii ho objetivu atu bele promove medisina tradisionál no komplementár no hola parte ba sistema nasionál saúde Timor-Leste nu’udar resposta ida ba nesesidade,” Terlinda Barros hateten ba jornalista sira liuhusi konferénsia imprensa ne’ebé hala’o iha Palásiu da Simzas Kaikoli, tersa ne’e.
Nia dehan, pratika medisina tradisionál parte ida husi kultura no istória Timor-Leste nian iha tinan naruk husi beiala sira.
“Tinan naruk beiala sira prátika individu, iha familia, iha Suku, iha kongresaun sira, entaun inisiativa sira-ne’e mak ohin Ministériu Saúde halibur hamutuk ho parseiru sira. Tanba, sira mós iha medisina tradisional no komplementár ne’ebé mak avansadu ona hanesan iha Indonézia, India, Tailándia no Xina,” nia dehan.
Tanba ne’e, Governu tenke lori servisu sira ba oin no asosiasaun ne’e hamriik hodi proteje konsumidór hotu ne’ebé presiza.
“Entaun, ita presiza lori servisu ne’e ba oin. Agora, asosiasaun ne’e hamriik hodi hala’o nia objetivu sira mak ho prinsipiu atu proteje konsumidór sira, ita hakarak fornese produtu ne’ebé mak di’ak hodi mellora sira-nia saúde no la’ós ba saúde fiziku de’it. Maibé, saúde espirituál no mentál iha rai ida-ne’e, entaun sira-ne’e hotu alina mós konseitu saúde ida ‘one health’ katak saúde ema, animál no ambiente,” nia dehan.
Nia hatutan, kona-ba implementasaun ba asosiasaun ne’e, ekipa tékniku sira sei tur hamutuk prepara estatutu no dokumentu balun tan hodi bele hetan legalidade.
“Ita-boot sira hatene katak ida-ne’e foin dala-uluk, ita presiza halibur entidade hotu hotu, maibé importante mak parte komponente husi medisina tradisionál no medisina moderna ho peskizadór sira tau hanoin hamutuk hodi bele halibur materiál sira-ne’ebé mak ita iha ona. Tanba, ita sai ona membru ASEAN no ema mai vizita ita, sira interese hakarak hatene ita-nia materiál tradisonál ho ai-moruk tradisionál sira,” nia hateten.
Iha fatin hanesan, Empreza CEO M2T, Cristiano dos Santos, hato’o agradesementu ba Ministériu Saúde tanba bele rekoñese ona empreza sira-ne’ebé mak iha Timor-Leste, ne’ebé prodús ai-moruk tradisionál sira-ne’ebé mai husi uluk beiala sira husik hela.
“Liuhusi inisiativa ita-nia Ministériu Saúde halibur ita hotu ne’ebé mak prodús ai-moruk tradisionál sira-ne’e, atu bele apoiu ba ita-nia komunidade ne’ebé mak enfrenta hela moras hodi bele rekupera sira-nia saúde no seluk tan,” Critiano hateten.
Ho inisiativa Ministériu Saúde nian ne’e, Empreza M2T fiar katak ba oin sei iha sinál ne’ebé di’ak atu dezenvolve ai-moruk tradisonál hirak ne’ebé kuaze atu lakon ona no ai-moruk tradisionál mós bele kompete ho ai-moruk modernu sira ho objetivu ida de’it, kura sidadaun ne’ebé moras.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
