DILI, 01 Outubbru 2025 (TATOLI)—Jerente Empreza CEO M2T, Cristiano dos Santos, hateten komunidade 26.000 iha Timor-Leste konsumu produtu mina marungi hahú husi 2020 to’o ohin loron, tanba mina marungi ne’e bele kura moras oioin iha ema nia isin-lolon.
“Mina marungi kura moras hamutuk 25, tanba dadus sira ita akumula hotu no follow-up bainhira ita telfone tuir sira, husu sira-nia kondisaun katak barak-liu mak sira-nia kondisaun di’ak hotu kedas. Karik, ita muda ba 90% di’ak hotu kedas,” Cristiano dos Santos hateten iha salaun Palásiu da Sinzas, Kaikoli, ohin.
Nia esplika, tanba ne’e komunidade barak mak sai ona konsumidór permanente no ba mina marungi tanba ida-ne’e oportunidade di’ak ba sira atu dezenvolve iha futuru.
“Barak liu mak sai konsumidór permanente ba ita-nia produtu ne’e rasik, tanba iha oportunidade di’ak atu dezenvolve liu tan iha future. Tanba, mina marungi ne’e tradisional no nia prosesu ne’e, ita hahú koleta ba produtu matéria prima sira husi ita-nia komunidade sira mak bele halo nia prosesa,” nia dehan.
Nia esplika, mina marungi tardisionál ne’e iha produtu marungi ne’e rasik nia matéria 21, ida-ne’e mak sira prosesu ikus liu mak prodús ba mina Marungi.
“Ita prosesa, ikus mai ita prodús mina marungi ne’e. Marungi fahe ba parte rua (2) mak ba labarik ki’ik no ba ema boot sira-nia funsaun atu utiliza ba ema boot no ba labarik ki’ik nia funsaun. Tanba ne’e, empreza M2T mak durante ne’e, ami prodús mina marungi ne’e iha item haat. Depois fahe ba hamutuk item sia 99), tanba mina marungi ba ema boot sira-ne’e iha mill 100, mill 60, mill 40 no mill 20 no ba ema ki’ik item ida ba mill 40 mill ne’e. Marungi Timor Xa ne’ebé prodús, nune’e nia bele kura moras item 10 iha nia isin-lolon no marungi tahan 90% ingredient. Ita mós hamutuk item ualu (8) ba prodús mina marungi Timor,” nia informa.
Nia afirma, mina marungi ne’e utiliza ba mánutrisaun, stunting ka raes badak no moras laran inklui hasa’e imunidade tanba mina marungi ne’e prodús husi marungi nia tahan no nia funan.
“Ita mós iha marungi powder utiliza ba mánutrisaun sira stunting ka raes badak, moras laran no atu hasa’e ita-nia imunidade. Seluk tan, ita prodús peis marungi tahan no funan ingridient hamutuk neen (6) mak ita prosesa hamutuk mak sai marungi powder ne’e. Xa marungi kura moras item 10, ida mak fatuk ema-nia isin iha infeksaun mamil ne’e kura no normaliza ita-nia tensaun. Ida ba raan midar, halo detokfiksaun ba ita-nia isin sira ne’e no bele kura moras fuan no mós bele kura moras laran sira seluk tan,” nia dehan.
Tanba, durante ne’e CEO MT2 sira haruka ona mina marungi ba nasaun rua (2) mak hanesan Amérika no iha Singapura atu uza ba nia kualidade iha Laboratóriu, nune’e hetan nia CEO infelizmente nia kustu mak boot loos, nune’e daudaun ne’e sei pendent hela.
Iha fatin hanesan, na’in ba Empreza Ambere Balimar Felizberto Andreas, informa sira jerasaun ne’ebé mak mai ho jenetiku katak husi avo to’o sira inan-aman sira mós kura ema ho ai-moruk tradisionál
“Ha’u-nia aman kura ema ho ai-moruk tradisionál. Iha tempu ne’ebá, ha’u tuir tanba ha’u seidauk eskola, depois ha’u eskola ha’u haree planta sira-ne’e kuda rasik soké maneira mak sira ladún domina. Entaun, to’o mai ita ukun an, ha’u ida-idak indentifka no mós kura ema. Tanba, ai-moruk ne’ebé mak ita kuda ai-moruk tradisionál ne’e, balun ita kuda no balun ita ba buka tanba kada produtu ida-nia moris depende ba klima,” nia esplika.
Nia dehan, ai-moruk tradisionál balun sira ba buka iha Dili, balun ba Munisípiu Lautein no Bobonaru tanba ai-moruk ne’e iha ai-moruk feto no ai-moruk mane.
“Ha’u bá buka iha Lautein no balun iha Lolotoe Ermera, tanba ai-moruk ne’e iha mane no feto. Ida mane ne’e mak forti liu. Agora atu identifika mane ne’e han tempu, depois ida-ne’e ha’u teste tenke prátika klínika, katak antes ita atu fó ai-moruk ba ema ne’e ita hahú teste uluk ba animál. Ha’u fofoun fó ba manu ne’ebé mak moras, entaun ita-nia hatene saida mak ne’e akontese ba manu, nusa mak manu ne’e moras, entaun ha’u teste uluk ba manu fulan ida no rua. Ha’u koko fila-fali rezultadu nia di’ak depois mak fó ba ema. Ema ne’e han tempu tinan tolu ba ema na’in-lima, depois ba tinan tolu hotu tiha ema na’in 10, mak to’o agora alarga to’o no tinan ida, ita bele kura ema 3.000 to’o 5.000,” nia relata.
Nia informa, agora daudaun ne’e nia identifika ai-moruk ne’e 400-resin no ai-moruk ne’ebé mak nia uza kuaze 100-resin de’it.
“Ai-moruk ne’e primeiru vitamina ho moras sira-ne’ebé mak mai ho moras komplikasaun no raan menus entaun tenke fó vitimina. Bainhira doutór sira dehan nia loron haat no loron lima labele ona, entaun ha’u fó uluk vitamina depois iha mundansa mak ha’u fó ai-moruk durante loron 20. Hafoin loron 20 mak nia rekupera, depois ha’u analiza. Halo analiza ba kada pesoál ne’ebé mak moras tenke mai ho evidénsia no diagnóstiku husi doutór katak moras ne’e nia kauza hanesan ne’e,” nia informa.
Ho nune’e, nia halo analiza atu fó planta saida mak bele fó ba pasiente ne’e, entaun bazeia ba rezultadu ai-moruk ne’e klareza kura duni moras ne’e.
“Uluk ne’e kada tinan ita simu pasiente kauze 3.000, maibé ba iha tinan ida-ne’e ita bele to’o 5.000. Kuaze pasiente sira-ne’ebé mak komsume sira-nia ai-moruk ne’e kuaze di’ak hotu. Daudaun ne’e, sira fó ona servisu ba Timor barak maibé husi ne’e, na’in-tolu (3) mak servisu permanente no seluk ne’e voluntáriu de’it,” nia dehan.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
