DILI, 17 Outubru 2025 (TATOLI)-Vise-Primeiru Ministru, Ministru Koordenadór Asuntu Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino, hateten iha proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2026 kontinua prioriza programa protesaun sosiál hodi mellora moris sidadaun.
Tuir Ministru Koordenadór Asuntu Sosiál (MKAS) iha ba reforma karis sosiál no dezenvolvimentu rurál no abitasaun komunitária, inisiativa ida ne’e demonstra kompromisu boot ba nasaun, liuhusi justisa sosiál, unidade nasionál no dezenvolvimentu sustentável.
“Reforma karis sosiál ne’e reprezenta transformasaun estruturál no polítika iha área sosiál, ho objetivu prinsipál atu mellora vida ita-nia sidadaun sira nian. Atu promove igualidade , fortalese solidariedade no mós enfrenta kestaun sira ne’e krítika iha ita-nia nasaun, minimiza pobreza, desigualdade no dezempregu”, Assanami hato’o iha intervensaun durante Semináriu panorama orsamentál 2026 ne’ebé organiza husi Parlamentu Nasionál liuhusi Komisaun C ba Finansa Públika iha edifísiu Ministéiru Finansa, Aitarak-Laran ba loron daruak, sesta ne’e.
Nia hateten ho objetivu klaru estabelese sistema sosiál ida, mais justu ba ema hotu. Garante protesaun sosiál ba grupu vulnerável sira, hodi aumenta no promove partisipasaun komunidade nian iha dezenvolvimentu sosiál.
Reforma ida ne’e, inklui mudansa ba polítika asisténsia sosiál , reforma ba sistema seguransa sosiál no mellora ba serbisu saúde no edukasaun.
“Ita fo enfáze ba oportunidade atu reforsa igualidade ba jéneru, juventude atu asegura katak, la iha ema ida atu esklui no hela ba kotuk”, Nia dehan.
Hodi salienta, fó importánsia ba reforma ida ne’e la’ós deit ba polítika maibé tenke fó totál komitmentu. Hodi nune’e bele fortalese justisa sosiál, promove unidade nasionál no hametin konfiansa sidadaun nian no nasaun.
Nia dehan, exemplu boot ida implementa ba programa promosaun ba diálogu eskolár ho tema ‘diálogu da pás liuhusi formasaun karáter’ ne’ebé karateriza husi kontribuisaun boot ba pensamentu firme ba mudansa komportamentu liu husi konstrusaun pás, konstrusaun Estadu, Nasaun no karatér.
“Husi pilár haat ida ne’e, ita bele kuda no haburas sentidu neon-na’in ba ita-nia koezisténsia. Moris ho pás no dame”, Mariano Assanami Sabino hateten.
Liu husi diálogu sosiál kria motivadu boot ba estudante minimiza konflitu iha eskola sira no komunidade .
Fortifika kombate má-nutrisaun
Mariano Sabino, hateten aliende kontinua atu fortifika polítika nasionál ba kombate má-nutrisaun , Unidade Misaun Kombate Má-Nutrisaun (UNMICS) estabelese ona, Polítika Nasionál Kombate Stunting(PANKOS).
Durante ne’e liuhusi PANKOS, konsege forma ona grupu traballu liña ministeriál hodi implementa planu asaun nasionál multisetoriál ba kombate stunting no kria ona sistema informátika online hodi halo tracking ba progresu hosi implementasaun programa atividade ne’ebé sai nu’udar prioridade husi liña ministeriál hodi kombate.
Programa prioridade
Mariano Assanami Sabino, hateten planu atividade MKAS 2026 iha programa funsionamentu no dezenvolvimentu instituisionál ho sub-programa ida no atividade haat.
No programa reforma polítika públika iha setór sosiál ho sub-programa reforma polítika públika iha karis sosiál ho atividade enkontru regulár grupu traballu tékniku interministeriál iha área sosiál.
Organiza enkontru regular iha nível polítika membru Governu ba área sosiál, diálogu ho estudante, manorin na’in, pesoál saúde no juventude sira.
Akompaña no avalia serbisu setór sosiál iha munisípiu, semináriu ba asuntu transizaun fakuldade medisina iha UNTL no moritoriza ba asuntu implementasaun ordem médiku.
“Ba abordajen olístika ida ne’e, atu garante reforma ba karis sosiál sei konkretiza mellora ba kapasidade instituisionál, efikásia ba polítika no promove interasaun sosiál sustentável iha komunidade sira ihá territóriu“,Nia hateten.
Nia realsa , pontu rua ba Ministériu Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária promove xave mak harii abitasaun komunidade ne’ebé di’ak, seguru, konfortávdl no matak.
No revitaliza komunidade liu hametin infraestrutura no serbisu báziku ba komunidade sira ne’ebé reziliente.
“Objetivu jerál ministériu nian mak atu hamenus ki’ak, tanba família barak seidauk bele hetan nesesidade báziku, oportunidade ekonómiku mós menus”,katak.
Dalan ida ne’ebé forte atu halo mudansa ne’e mak kria ekonomia lokál neʼebé auto-sufisiente.
“Se komunidade hetan no gasta lokalmente, osan mós sirkula iha ekonomia lokál, kria empreza foun, hadia asesu ba serbisu no halakon pobreza iha aldeia”,Nia tenik.
No sentru dezenvolvimentu aldeia atu promove interasaun sosiál no koezaun komunidade.
“Hosi sentru {ne’e}, ita kria espasu seguru no inkluzivu atu halo reuniaun, partilla koñesimentu no planu projetu koletivu. Povu hotu ho nia diferensa halibur hamutuk hodi fahe hanoin. Objetivu tuir mai mak influénsia komportamentu pozetivu no aumenta asesu edukasaun”,Nia reforsa.
Ho ida ne’e hakarak influénsia povu nia hanoin no komportamentu atu asegura sustentabilidade, responsabilidade no esperansa. Tanba ne’e edukasaun mak sai savi hodi aumenta asesu no apoiu programa literásia.
Vise-Primieru dehan, objetivu tuir mai mak halakon má-nutrisaun , ijéne no inseguransa ai-hán. Ida ne’e urjente
“Ita responde ho promove produsaun ai-hán lokál, edukasaun nutrisaun hodi muda mentalidade. Alem disso, ami mós hadia ijéne komunidade liu husi projetu saneamentu públiku hanesan sintina públiku. Esforsu sira ne’e signifika família saudável, labarik forte, no sistema alimentár ne’ebé reziliénte”,Nia afirma.
Enkuantu proposta OJE 2026 despeza tuir setór kapitál sosiál no dezenvolvimentu umanu.
Iha parte ne’e setór saúde orsamentu ne’ebé aloka millaun $138,3, ida-ne’e atu halo melloramentu kuidadu primária ospitalár, edifísiu foun pediátriku no ICCU Ospitál Nasionál Guidu Valadares (HNGV, sigla portugés), no reforsa kuidadu preventiva.
Ba setór edukasaun nian, proposta despeza hamutuk millaun $181,7, ne’ebé hanesan atividade importante sira hanesan edukasaun Pre-eskolár no Báziku, Merenda Eskolár, reabilitasaun no espansaun saladeaula no reforma kurríkulu, rekrutamentu no formasaun ba profesór sira, haforsa edukasaun sekundáriu no superiór.
Despeza ba Fundu Dezenvolvimentu Kapitál Umanu (FDCH, sigla portugés), proposta despeza millaun $20,6 ida-ne’e ba atividade sira hanesan, aliña bolsa estudu ho propriedade nasionál no merkadu traballu, moderniza jestaun fundu sistema dijitál sira hodi garante transparénsia no efisiénsia.
Proposta despeza ba protesaun sosiál no inkluzaun nian hamutuk millaun $355 aumenta tan millaun $54 ida ne’e ba atividade sira hanesan, programa Bolsa da Mãe, subsídiu kondisionál programa saúde nustrisaun ba inan isin rua, inan fó susu no labarik to’o tinan tolu, apoiu ba ema ho defisiénsia, labarik, kongregasaun relijiozu no sosiedade sivíl, transferénsia ba veteranu sira hamutuk millaun $188, transferénsia husi seguransa sosiál millaun $267.
Proposta despeza ba setór kultura no patrimóniu hamutuk millaun $6,3 ba atividade sira hanesan, kontinua prezerva no promove patrimóniu kulturál hanesan, muzeu sítiu rezisténsia no sleuk ta.
Proposta despeza ba setór juventude no desportu hamutuk millaun $11,6 ba atividade sira hanesan, kontinua kapasita joven no aumenta partisipasaun iha área lideransa no desportu espesialmente área rurál.
Proposta despeza tuir setór infraestrutura no konektividade mak na estrada no ponte hamutuk millaun $223, ida ne’e foku ba finaliza estrada nasionál kilómetru (km) 250, estrada munisipál 156km, estrada urbana 143km, estrada rurál 640km no 7 unidade ponte no seluk tan.
Proposta despeza ba bee no saneamentu hamutuk millaun $25,8 ida-ne’e ba espansaun ligasaun bee-moos ba uma-kain no mellora kualidade serbisu no seluk tan.
Ba setór eletrisidade hamutuk millaun $138,5 ida-ne’e ba monitorizasaun rede enerjia no enerjia renovavel, programa eletrifikasaun rurál liuhusi programa “Timor Naroman” sei liga ba aldeia sira hamutuk 186.
Dezenvolvimentu rurák hamutuk millaun $24,1 ida-ne’e foku ba aselera reviztalizasaun komunidade no infraestrutura rurál, no seluk tan.
Lembra Governu liuhusi Ministra Finansa, Santina Cardoso, iha loron 01 fulan Outubru ne’e submete ona proposta lei OJE 2026 ho montante billaun $2,291 ba PN.
Notísiarelevantehttps://tatoli.tl/2025/10/16/mf-aprezenta-vizaun-jeral-oje-2026-iha-seminariu-nasional-orsamental/
Jornalista: Nelson de Sousa
Editór: Evaristo Soares Martins





