Dalan Ba ASEAN: TL hato’o pedidu sai membru ASEAN iha 04 Marsu 2011 (I)

DILI, 20 Outubru 2025 (TATOLI)–Governu Timor-Leste haruka pedidu ba Sekretariadu Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN, sigla inglés) hodi husu Timor-Leste nia adere ba ASEAN hahú iha 04 Marsu 2011.
Notísia Relevante: Timor-Leste nia preparasaun adere ba ASEAN kuaze atinje faze finál
Timor-Leste deside atu sai membru ba ASEAN tanba tuir jeografia ne’e rai Timor-Leste situa iha Sudeste Aziátiku, ne’ebé rekoñese nu’udar Estadu ida-ne’ebé soberanu husi nasaun membru hotu organizasaun ne’e nian, dispostu atu respeita Karta ASEAN nian no prontu atu kumpre obrigasaun kona-ba adezaun nian, Timor-Leste prienxe kritéria ne’ebé hatuur tiha ona.
Admisaun ne’e hetan desizaun liuhusi konsensu iha Simeira, liuhusi rekomendasaun Konsellu Koordenasaun Asosiasaun ne’ebá nian. Hahú kedas iha tinan 2011, faze preparasaun nian balun inklui tiha ona programa sira nivél nasionál ba sensibilizasaun instituisaun sira nian no sosiedade sivíl kona-ba matéria ne’e, harii Pontu Fokál sira no Sekretaria Estadu ba Asuntu sira ASEAN nian iha tempu ne’ebá atu reforsa kompeténsia liuhusi formasaun no diálogu, partisipasaun iha Forum Rejionál no iha sorumutu rejionál no globál sira seluk, harii no reforsa embaixada sira Timor-Leste nian iha nasaun hotu-hotu organizasaun nian.
Iha Governu nia laran, introdusaun no aplikasaun kona-ba “Modelu sira ASEAN nian” (“ASEAN Blueprints”) iha dezenvolvimentu polítika nasionál nian garante hela katak, polítika foun sira no kuadru regulamentár sira integra tiha ona ho modelu sira husi organizasaun nian.
Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) iha tempu ne’ebá konklui análiza ida luan ne’ebé kona-ba polítika sira hotu no kuadru regulamentár atuál sira Timor-Leste nian, ne’ebé aprezenta ona ba Konsellu Ministrus hodi halo aprovasaun.
Elaborasaun dokumentu, ne’ebé koñesidu ho Memorandu kona-ba Rejime Komérsiu Esternu, hatudu to’o iha pontu ne’ebé mak Timor-Leste deside ona hodi prienxe rekízitu sira ASEAN nian.
Nune’e, Sekretariadu no membru sira organizasaun Nasaun Sudeste Aziátiku nian sei bele komprende ho di’ak Estadu atuál enkuadramentu nasionál nian, hodi hatudu prontidaun no esforsu sira-ne’ebé Timor-Leste halo ona to’o ohin loron, atu prepara-aan didi’ak hodi asume obrigasaun sira nu’udar membru Asosiasaun nian.
Ho esforsu hirak ne’ebé mak iha kada Governasaun Timor-Leste nian hahú husu IV Governu Konstitusionál to’o IX Governu Konstitusionál kontinua nafatin prosesu sira hotu hodi kumpre rekezitu sira-ne’ebé Sekretariadu ASEAN fó ba Timor-Leste liuhusi roteiru oioin.
Maske roteiru ne’ebé Sekretariadu ASEAN fó ba Timor-Leste liuhusi Governu no parte hotu kolaboramalu di’ak hodi responde roteiru sira ho loloos, nune’e iha tinan 2022 Timor-Leste hetan kedan lampu verde sai hanesan membru observadór iha ASEAN.
Avaliasaun ne’ebé ASEAN halo ba TL nia preparativu iha tinan 2019-2020
Iha 2020, ekipa delegasaun “Fact-Finding Mission” ASEAN halo avaliasaun ba prontidaun Timor-Leste hodi adere iha organizasaun aziátiaku ne´e iha área kultura no ekonomia, hafoin pronunsia rezultadu.
Iha prosesu avaliasaun ne’e hatudu progesu di’ak tanba Timor-Leste prienxe hotu kriteria ne’ebé Sekretariadu ASEAN hakarak.
Relembra mós katak ekipa delegasaun “Fact-Finding Mission” ASEAN ne´ebé mai ona iha 2019 liga ba área polítika, seguransa no defeza, buat hotu la’o ho susesu.
ASEAN Rekoñese Progresu Timor-Leste
Iha tinan 2019, Reprezentante Misaun Esploratória Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN, sigla portugés), hala’o audiénsia ho Prezidente Republika, Francisco Guterres Lú Olo, iha Dili konsege apresia no rekoñese Timor-Leste nia preparativu sira.
Hafoin enkontru, Sekretária Permanente, Busaya Mathelia hateten alta Reprezentante Misaun Esploratória ASEAN vizita Timor-Leste atu haree no hatene empeñamentu husi Autoridade Nasionál relasiona ho adezaun ba ASEAN.
Nia informa, Misaun Esploratóriu ASEAN sei hasoru Autoridade Nasionál husi 03-07 Setembru 2019.
Aleinde ne’e, durante enkontru, nasaun membru ASEAN hotu-hotu rekoñese Timor-Leste nia progresu hafoin hetan independénsia no maioria manifesta nia apoiu ba Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN.
Kona-ba kestaun ne’e, Xefe Estadu Francisco Guterres Lú Olo hateten Timor-Leste nia vontade atu adere ba ASEAN hatudu tiha ona dezde 1975 no esforsu boot husi Governu hametin liután hakarak ne’e.
Xefe Estadu hatutan, Timor-Leste hatudu tiha ona nia progresu dezenvolvimentu barak hafoin hetan nia independénsia.
Aleinde ne’e, Timor-Leste iha Planu Dezenvolvimentu Nasionál 2030 ne’ebé uza nu’udar matadalan atu haree nia futuru, nu’udar nasaun demokrátiku ida iha ASEAN.
Maske nune’e, Timor-Leste sei hasoru dezafiu oioin relasiona ho diversifikasaun ekonómika ne’ebé to’o ohin loron, Fundu Petrolíferu mak sai fonte prinsipál ba dezenvolvimentu nasionál, setór naun petrolíferu seidauk dezenvolve ho di’ak.
Tuir Prezidente Repúblika katak, Estadu halo hela esforsu atu dezenvolve liután nia rekursu umanu nune’e bainhira adere ba ASEAN, Timor-Leste la’ós de’it hetan benefísiu maibé sei kontribui mós komunidade boot ASEAN ninian.
Prezidente Repúblika informa, bainhira mak adere ba ASEAN ne’e depende ba unanimidade Estadu Membru ASEAN no esforsu husi Estadu Timor-Leste rasik.
Entretantu, ofisiálmente Timor-Leste aprezenta nia kandidatura sai membru ASEAN iha loron 04 fulan-Marsu 2011. Iha loron 19 fulan-Novembru 2011, Estadu Membru ASEAN sauda aplikasaun adezaun Timor-Leste ba ASEAN.
Iha reuniaun Ministru Negósiu Estranjeiru ASEAN ne’ebé realiza iha Laos, iha fulan-Jullu 2016, órgaun setorál ASEAN komesa esplora posibilidade partisipasaun Timor-Leste iha atividade órgaun rejionál ne’e.
Nune’e iha loron 05 fulan-Marsu 2020 ekipa tékniku husi nasaun membru ASEAN ho Sekretariadu ASEAN vizita Timor-Leste hodi halo tan avaliasaun ba preprasaun nasaun ne’e nian iha pilár sosiu-kulturál.
Entretantu, iha fulan-Juñu 2020, ekipa boot Misaun “Fact Finding” ASEAN observa tan Timor-Leste ninian preparasaun iha pilár ekonomia tanba hetan kontaktu husi Sekretariadu ASEAN hodi informa ba MNEK kona-ba planu ne’e.
Ho nune’e, iha fulan-Juñu 2020 nia laran, Timor-Leste finaliza hotu ona fact-finding mision ne’e, ho ida-ne’e preparasaun tékniku ASEAN husu Timor-Leste atu prepara kondisaun hotu.
Mezmu ekipa tékniku ASEAN halo beibeik ona avaliasaun ba Timor-Leste ninia preparasaun maibé sira seidauk entrega relatóriu ne’e ba Governu Timor-Leste.
Nune’em iha loron 09 Fulan-Outubru 2023, Vise Ministra Asuntu ASEAN, Milena Rangel, informa roteiru (roadmap) ne’ebé ASEAN fó ba Timor-Leste hamutuk hitu (7) ne’ebé hatudu progresu di’ak.
“Roadmap iha kritéria hitu ne’e hahú dala uluk to’o dala-neen, ita iha situasaun ne’ebé di’ak loos no ninia progresu dezde fulan-Maiu. Hanesan foin lalais Prezidente Repúblika fó pose ba ita-nia Embaixadora ba ASEAN nian, ida-ne’e hola parte mós iha roadmap,” Milena hateten.
Entretantu, durante mandatu VIII Governu Konstitusionál ne’ebé lidera husi Primeiru-Ministru, Taur Matan Ruak ho delegasaun partisipa simeira ASEAN ba da-XI, iha Labuan-Bajo, Nusa Tenggara Timur, Indonézia, iha loron 10 maiu 2023 no desizaun balun ne’ebé país membru sira deside hamutuk iha simeira ASEAN mak Timor-Leste tenke kumpre roadmap (roteiru) aprovadu.
País membru sira husu importante liu mak Timor-Leste preparadu atu kumpre roadmap ne’ebé sira aprova.
Iha buat balun báziku-liu ne’ebé tenke liga ho infraestrutura, ezemplu Aeroportu Komoro iha tempu badak sei lansa ba kapasidade atu simu estensaun para iha bainaka.
Roteiru ne’e mensiona mós kona-ba rede internet tenke lais no seguru, atu nune’e bele fasilita delegasaun hotu halo komunikasaun di’ak bainhira vizita Timor-Leste.
Nune’e mós, Timor-Leste tenke iha kapasidade simu bainaka barak bainhira sai uma-na’in ba serimónia boot ida.
Timor- Leste nia otél sira-ne’e ladún di’ak, signifika tenke investe maka’as iha futuru. lda-ne’e tempu la naruk, iha tinan 2029 probabilidade simu nasaun sira iha Timor-Leste.
Timor-Leste daudaun ne’e halai kontra tempu, tanba ne’e tenke serbisu maka’as, klaru iha aspetu tékniku barak, ne’ebé Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun tau-matan ba ida-ne’e.
Ho esforsu sira-ne’ebé Estadu Timor-Leste halo, líder no populasaun hotu tau forsa hamutuk dezenvolve nasaun.
Maske nune’e, Timor-Leste konsege konkista nia mehi ida-ne’ebé adia durante tinan naruk atu adere ba ASEAN, ne’ebé mehi ne’e hahú dezde tempu saudozu Francisco Xavier Amaral no Nicolau dos Reis Lobato.
Finalmente, realidade ida, entaun Timor halo parte família boot ASEAN sai hanesan XI membru ASEAN. Serbisu oin mai sei maka’as loos no promesa ne’ebé Timor-Leste sei halo mak esforsu hotu atu Timor sai relevante, kredelibiliza nia-an iha komunidade ASEAN nia le’et.
Ba ida-ne’e, Timor-Leste tenke reune hodi esforsu no kbiit atu rekupera tempu ne’ebé lakon tinan barak.
Timor-Leste submete kandidatura sai membru ASEAN iha tinan 2011, ne’ebé hanesan tempu prezidénsia Indonézia nian no tinan 2023 iha nafatin prezidénsia Indonézia mak konvida Timor-Leste partisipa iha simeira ASEAN iha Labuan-Bajo.
Prosesu, iha prezidénsia Kambódia, tanba ne’e Estadu no povu Timor-Leste agradese ba Kambódia, espesiál ba Prezidente Repúblika Indonézia, Joko Widodo.
Timor-Leste orgullu tanba konsege naturalmente nu’udar pasu dahuluk, serbisu sira mai sei boot no todan maibé Timor-Leste sei la mesak.
Tinan ikus ba TL nia adezaun
Ho nune’e, iha tinan 2025 ne’e sai hanesan tinan ida-ne’ebé importante ba Timor-Leste tanba hetan ona oportunidade atu adere nu’udar membru plenu ASEA.
Timor-Leste sei hetan admisaun formál hanesan membru ASEAN nian durante Simeira husi Xefes Estadu no Governu ba da-47 husi organizasaun rejionál ne’e, ne’ebé marka ba fulan-outubru tinan 2025, iha mós Kuala Lumpur.
Anúnsiu ne’e fó-sai husi Primeiru-Ministru Malázia, Dato’ Seri Anwar Ibrahim, iha sesaun plenária husi Simeira ASEAN ba dala 46, ne’ebé hala’o daudaun iha Kuala Lumpur.
“Ida-ne’e nu’udar momentu istóriku ida, la’ós de’it ba Timor-Leste, maibé ba família ASEAN tomak. Jornada Timor-Leste nian ba adezaun plena reflete ita-nia vizaun koletiva kona-ba ASEAN ida ne’ebé unida, koeziva no orientada ba future,” Primeiru-Ministru hateten.
Primeiru-Ministru mós agradese ba parseiru rejionál no internasionál sira hotu ne’ebé kontribui ba alkansa pasu ida-ne’e, hodi rekoñese esforsu hamutuk ne’ebé halo durante prosesu ne’e.
Timor-Leste nia adezaun plena ba ASEAN prepara ona dezde iha fulan-novembru 2022, Estadu-membru sira konkorda, em princípio, hodi integra nasaun ne’e, fó ba nia estatutu observadór ho partisipasaun plena iha reuniaun sira no simeira sira.
Roteiru ba Adezaun Plena, ne’ebé konkorda iha tinan 2023, estabelese kritériu tékniku no institusionál ne’ebé durante ne’e Timor-Leste implementa ho apoiu husi Estadu-membru sira ASEAN nian no Sekretariadu ASEAN nian.
Delegasaun timoroan ba simeira ba da-46 lidera husi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, no inklui membru Governu balun. Iha loron hirak antes sesaun plenária ne’e, delegasaun partisipa ativamente iha enkontru prinsipál sira husi pilár tolu Komunidade ASEAN nian Polítiku-Seguransa, Ekonómiku no Sósiu-kulturál iha ne’ebé aprezenta progresus ne’ebé halo ona hodi kumpre Roteiru.
Durante Reuniaun Konsellu Komunidade Ekonómika ASEAN nian ba da-25, Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómikus, Francisco Kalbuadi Lay hatetenkuaze nasaun membru sira hotu ASEAN nian deklara tiha ona sira-nia apoiu ba adezaun plena Timor-Leste nian.
Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN, Milena Rangel, partisipa iha Reuniaun Funsionáriu Importantes ASEAN (SOM) nian, ne’ebé hala’o iha loron 24 fulan-Maiu, no akompaña ho Vise-Ministru Komérsiu no Indústria, Augusto Júnior Trindade, iha asinatura Memorandu Entendimentu ida ho Institutu Investigasaun Ekonómika ba ASEAN no Ázia Orientál (ERIA), ho objetivu atu apoia formulasaun polítika públika ne’ebé aliña ho objetivu sira integrasaun rejionál nian.
Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN Milena Rangel afirma, daudaun ne’e Timor-Leste iha ona faze ikus atu sai nu’udar membru plenu ba ASEAN tanba apoiu másimu no servisu hamutuk husi parte hotu.
“Ita hahú husi prosesu naruk hahú 2011 to’o agora, maibé Ministeriu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun mak iha liña frente, maibé hetan apoiu másimu husi parte hotu, mak ohin loron servisu hotu la’o ho di’a,m ita besik ona ba faze finál,” Milena hateten ba Agência TATOLI iha Faról, foin lalais.
Nia dehan, parte hotu ne’ebé durante ne’e fó apoiu másimu mak hanesan Governu seluk troka ba Governu seluk, Sosiedade Sivíl, Setór Privadu nasionál sira, Akademika, joventude no seluk tan ne’e sempre fó apoiu.
“Sira hotu-hotu fó kontribuisaun uitotan-uitoan, mak ohin loron ita bele alkansa objetivu nasionál ne’e. Ida-ne’e momentu ida oportunu atu ita bele selebra hamutuk tanba ita atinje duni ita-nia hateten.
Kona-ba preparativu Timor-Leste nian, Governante ne’e hateten delegasaun ne’ebé lideradu husi Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão orienta ona lina Ministeriál hotu atu hala’o servisu ne’ebé másimu hahú fulan-Juñu ba oin tuir ida-idak nia kompeténsia.
“Líder sira ASEAN haree ita-nia progresu liuhusi roteiru ne’ebé fó mai ita mak sira rekoñese katak ita-nia implementasaun roteiru signifikativu tebes no to’o ona altura ida katak labele hein tan atu Timor-Leste sai nafatin membru observadór maibé tenke haka’at ona ba membru plenu. Roteiru ne’e mak sai hanesan indikadór prinsipál ba ita-nia adezaun, Primeiru-Ministru orienta ona katak ita sei iha servisu kiikoan balu ne’ebé presiza halo hodi finaliza, nune’e simeira tuir mai iha fulan-Outubru sira bele simu ona ita nu’udar membru plenu,” Milena hateten.
Nia hatutan, orientasaun husi Primeiru-Ministru liuhusi reuniaun Konsellu Ministru estabelese kedan rezolusaun atu forma ekipa ida entre lina ministeriál atu responde espesifikamente kona-ba saida mak istipula iha paragarfu ne’ebé ko’alia kona-ba Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN.
“Ita sei haree atu servisu maka’as liu mak kona-ba akordu ekonómiku, entaun ita sei servisu maka’as liutan oinsa atu haree ba oferta ofisiál ba merkadu ba iha akordu prinispál sira. Agora ekipa tékniku sira halo hela servisu ba ida ne’e no iha tempu badak bele aprejenta ba Konsellu Ministru atu bele halo negosiasaun ho Estadu membru sira antes to’o fulan-Outubru,” nia esplika.
Antes ne’e, iha loron 29 fulan-Maiu 2025, Governu liuhusi reuniaun Konsellu Ministru aprova projetu Rezolusaun Governu, ne’ebé aprezenta husi Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, ne’ebé estabelese kriasaun grupu traballu interministeriál ida-ne’ebé responsável ba implementasaun rekomendasaun e’ebé hatuur iha Deklarasaun Prezidénsia ASEAN nian, ne’ebé emite iha Simeira ASEAN ba da-46, ho objetivu atu konklui prosedimentu formál sira ne’ebé nesesáriu, nune’e mós aselera negosiasaun sira kona-ba akordu ekonómiku prinsipál sira-ne’ebé nesesáriu ba prosesu adezaun plena Timor-Leste nian ba organizasaun ne’e, ne’ebé tuir planu sei hala’o iha 26 Outubru 2025.
Notísia Relevante: KM aprova rezolusaun 14 apoia Timor-Leste nia adezaun ba mempru plena ASEAN
Jornalista : Hortencio Sancehez
Editór : Cancio Ximenes

