Top

Dalan ba ASEAN: Governu Timor-Leste nia preparasaun atu adere ba ASEAN (II)

Bandeira Membru ASEAN iha Timor-Leste. Imajen TATOLI/Francisco Sony

DILI, 20 Outubru 2025 2025 (TATOLI)–Governu halo preparasaun iha setór oioin atu lori Timor-Leste adere ba ASEAN ne’e sei hetan benefisiu iha área oioin, bainhira Timor-Leste sai membru plenu ASEAN ne’ebé tuir planu sei ofisializa iha 26 Outubru 2025 iha Malázia liuhusi simeira ba da-47.

Notísia Relevante: Dalan Ba ASEAN: TL hato’o pedidu sai membru ASEAN iha 04 Marsu 2011 (I)

Haree ba nia efeitu hotu mak fó biban ba Governu Timor-Leste liuhusi desizaun konsensu iha Simeira ASEAN nian, entaun liuhusi rekomendasaun Konsellu Koordenasaun Asosiasaun ne’ebá nian, hahú kedan iha tinan 2011, faze preparasaun nian balun inklui tiha ona programa sira nivél nasionál ba sensibilizasaun instituisaun sira-nian no sosiedade sivíl kona-ba matéria ne’e.

Ho nune’e, iha tempu-ne’ebé harii Pontu Fokál sira no Sekretária Estadu ba Asuntu sira ASEAN nian reforsa kompeténsia liuhusi formasaun no diálogu, partisipasaun iha Forum Rejionál no iha sorumutu rejionál no globál sira seluk, harii no reforsa embaixada sira Timor-Leste nian iha nasaun hotu-hotu organizasaun nian.

Iha Governu nia laran, introdusaun no aplikasaun kona-ba “Modelu sira ASEAN nian” (“ASEAN Blueprints”) iha dezenvolvimentu polítika nasionál nia garante hela katak, polítika foun sira no kuadru regulamentár sira integra tiha ona ho modelu sira husi organizasaun nian.

Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) iha tempu ne’ebá konklui análiza ida luan ne’ebé kona-ba polítika sira hotu no kuadru regulamentár atuál sira Timor-Leste nian, ne’ebé aprezenta ona ba Konsellu Ministru hodi halo aprovasaun.

Elaborasaun dokumentu, ne’ebé koñesidu ho Memorandu kona-ba Rejime Komérsiu Esternu, hatudu to’o iha pontu ne’ebé maka Timor-Leste deside ona hodi prienxe rekízitu sira ASEAN nian.

Nune’e, Sekretariadu no membru sira organizasaun Nasaun Sudeste Aziátiku nian sei bele komprende ho di’ak Estadu atuál enkuadramentu nasionál nian, hodi hatudu prontidaun no esforsu sira-ne’ebé Timor-Leste halo ona to’o ohin loron, atu prepara-an didi’ak hodi asume obrigasaun sira nu’udar membru Asosiasaun nian.

Ho esforsu hirak ne’ebé mak iha kada Governasaun Timor-Leste nian hahú husu IV Governu Konstitusionál to’o IX Governu Konstitusionál, kontinua nafatin prosesu sira hotu hodi kumpre rekízitu sira-ne’ebé Sekretariadu ASEAN fó ba Timor-Leste liuhusi roteiru oioin.

Vise-Ministra Asuntu ASEAN, Milena Rangel hateten Timor-Leste sei hetan benefisiu lubuk-ida liuliu iha área ekónomia bainhira adere ona hanesan membru plenu ba ASEAN iha Outubru ne’e.

“Benefisiu ekónomika lubuk-ida tanba haree husi nia abitante no ajenda rejiaun ida ne’ebé kuaze hotu-hotu ko’alia kona-ba komérsiu ida-ne’ebé mais avansadu ho buat hotu ne’ebé dijitalizadu ho infrastrutura ne’ebé sustentavél no iha protesaun ba ambiente. Ida-ne’e mak benefisiu sira-ne’ebé ha’u bele partilla, tanba sira-ne’e sai ona ajenda rejiaun nian,” Milena hateten ba Agência TATOLI.

Nia dehan, kada nasaun membru iha obrigasaun atu kontribui ba ajenda importante sira-ne’ebé fó benefisiu direta ba rejiaun liuhus ekónomiku.

“Asuntu globál tradús ba kontestu rejionál atu nune’e membru hotu-hotu bele kontribui atu fó benefisiu ba rejiaun tomak. Entaun ita hanesan Estadu Membru ida tama ikus, ita mós tenke komunga ajenda hirak ne’ebé sira trasa ona, nune’e mak buat barak ita bele hala’o ho instrumentu legál sira hanesan regulamentu, sistema, ita-nia rekursu umanu sira no seluk tan,” Vise-Ministra ne’e tenik.

TL entrega ona oferta merkadu ba ASEAN

Aleinde n’e, Vise-Ministra Asuntu ASEAN Milena Rangel hatutan durante simeira ASEAN ba dal-46 ne’e, Timor-Leste entrega ona oferta merkadu ba nasaun membru ASEAN sira.

“Ita entrega ona ba sira oferta ba merkadu sira, liuhusi ita-nia produtu ou bens, hanesan iha triminolojia ekónomia nian karik mak lista investimentu. Entaun, ita hakarak loke imediatamente bainhira adezaun akontese nomós iha lista balun ita hakarak rezerva lai ba ita-nia setór privadu nasionál, tanba ita sei iha difikuldade ba iha regulamentu balun. Entaun, ta sei haree atu aumenta tan ita-nia kapasidade setór privadu nasionál sira atu bele goza mós ita-nia integrasaun ida-ne’e,” Milena hatutan.

Nia dehan, Timor-Leste mós fó oferta merkadu liuliu ba servisu ne’ebé ko’alia kona-ba movimentu naturál persentajen.

“Ida-ne’e ita ko’alia kona-ba, ita bele simu sirkulasaun ema ho profisaun husi rejiaun nomós husi nasaun membru sira ba nasaun membru seluk. Ha’u hakarak partilla informasaun ida-ne’e tanba iha públiku sempre iha preokupasaun boot katak, bainhira ita tama ASEAN movimentu ka sirkulasaun ema ho livre, ne’e-la-loos. ASEAN la funsiona hanesan ne’e, sempre iha negósiasaun tanba ita hakarak interese nasionál boot-liu hotu,” nia esplika.

Tanba ne’e, bainhira Timor-Leste tama membru plenu, buat hotu sei la’o tuir regulamentu, hanesan merkadu sira la’ós loke livre atu ema tama sai tuir hakarak maibé tuir regulamentu.

“Ita preokupa dehan bainhira ita tama ona ba ASEAN, ema nasaun membru sira tama mai arbiru de’it ona, ita-nia negósiu sira mós ema estranjeiru mak mai okupa hotu, ita sai penonton, ida-ne’e sei la akontese. Ita nunka atu sai penonton, seidauk iha Estadu Membru ida-nia ema sai penonton ba nia dezenvolvimentu rai-laran, ida-ne’e prova, laiha polítika externa ida Governu trasa prejudika fali nia povu, ne’e-la-loos,” nia hateten.

Tuir Milena, polítika externa ne’ebé Governu Timor-Leste trasa hahú tinan 1974 ho evolusaun ida-ne’ebé avansadu tebes no fó benefisiu ba povu tomak.

“Ida-ne’e ita la diskute tan ona, ho nune’e mak Governu tau esforsu hotu, investimentu boot hahú 2011 to’o agora Governu investe ona, tanba asegura ita nia integrasaun ne’e hodi fó benefisiu ba ita,” nia tenik.

Ho karta ikus ne’ebé ASEAN fó ba Timor-Leste iha rekezitu balun no karta referidu entra em vigór iha 2008 ne’e fó biban ba Timor-Leste atu kumpre rekezitu balun liuliu iha aspeitu ekónomika.

Preparativu Governu nian bainhira TL adere ba membru plenu

Iha Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) nia preparasaun, Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, hateten karta admisaun Timor-Leste nian ba ASEAN hetan ona aprovasaun husi Konsellu Ministru iha Palásiu Governu Dili, foin lalais.

“Konsellu Ministru aprova buat boot rua (2), ida (1) mak ita-nia karta admisaun ba karta ASEAN, ida (1) fali kona-ba ita-nia adezaun hanesan membru plenu,” Milena hateten ba Tatoli.

Nia dehan, ratifikasaun deklarasaun kona-ba admisaun Timor-Leste iha ASEAN, hanesan etapa esensiál ida-ba Timor-Leste nia integrasaun tomak iha ASEAN, bazeia ba nu. 4 artigu 6 Karta ASEAN nian, ne’ebé nia asinatura kona-ba admisaun Timor-Leste ba ASEAN, ne’ebé sei hala’o iha Malázia iha loron 26 Outubru 2025, reprezenta aseitasaun polítika husi parte Estadu-Membru ASEAN kona-ba inkluzaun Timor-Leste hanesan futuru Estadu-Membru organizasaun ne’e nian.

Atu subliña katak adezaun ba ASEAN nu’udar prioridade nasionál ida no lori vontade soberanu povu timoroan nian atu partisipa ativu hodi promove pás, estabilidade, dezenvolvimentu sustentável no prosperidade partillada iha rejiaun.

Sorin seluk, Proposta Rezolusaun Parlamentu Nasionál, ne’ebé ratifika adezaun Timor-Leste ba Karta ASEAN nian hetan mós aprovasaun husi Konsellu Ministru.

Karta ASEAN ne’e, adota iha Singapura iha loron 20 fulan-novembru tinan 2007, reprezenta valór no aspirasaun komún povu sira Sudeste Aziátiku nian ba pás, estabilidade, progresu ekonómiku no protesaun ba direitu fundamentál sira.

Adezaun formál ba Karta ASEAN ne’e sei permite Timor-Leste hodi ezerse tomak direitu no asume responsabilidade Membru organizasaun nian, no asegura ninia partisipasaun ativa iha órgauns rejionais no kontribui ba kooperasaun no integrasaun klean liu iha Sudeste Aziátiku.

Aprovasaun no ratifikasaun Karta ASEAN, hanesan kondisaun ida atu adere ba ASEAN.

TL preparasaun tékniku avansadu tebes

Vise-Ministra Asuntu ASEAN, Milena Rangel, informa Timor-Leste nia preparasaun tékniku ba membru plenu ASEAN iha Outubru mai ne’e avansadu tebes.

“Preparasaun tékniku ita-nian agora avansadu tebes. Ita-hein katak loron ikus husi Setembru ka inisiu Outubru ne’e, ita-bele finaliza preparasaun tékniku sira. Laiha buat ida mak taka dalan no buat hotu ne’ebé todan ita ultrapasa hotu ona, ita hela de’it buat kiikoan balun ne’ebé presiza kompleta,” nia dehan.

Nia hatutan, ligadu ho infraestrutura no pilar ekonomia bainhira Timor-Leste tama ona ba membru plenu mak hadi’a neineik hanesan mós nasaun membru balu to’o agora sei hadi’a hela sira-nia infrastrutura no ekonómia.

“Konserteza, ita tama ona hanesan membru iha buat balu mak ita dezenvolve ou hadi’a neneik. Nnasaun membru balun sei kontinua hadi’a hela sira-nia dezenvolvimentu infraestrutura,” Milena dehan.

Minstériu Planeamentu Investimentu Estrátejiku

Ministru Planeamentu Investimentu Estratéjiku (MPIE), Gastão Sousa, hateten sei esforsu prepara kondisaun hotu iha área infraestrutura bainhira Timor-Leste sai membru plenu iha organizasaun ASEAN iha fOutubru ne’e.

“Ministériu ne’ebé ha’u lidera haree ba fundu, husi osan ne’ebé ita iha investe ba área ne’ebé mak importante ba Timor-Leste liuliu hanesan agora ita sai membru ASEAN. Ami sei haree liu ba área infraestrutura nian,” Ministru Gastão hateten.

Nia fó ezemplu, kondisaun ne’ebé MPIE prepara no kolabora ho lina Ministeriál sira mak projetu ba konstrusaun Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato, Komoro, Dili.

“Ita-haree, aeroportu ita komesa book daudaun ona, ida-ne’e mós faze ida husi ita-nia preparasaun ba infraestrutura, saida mak ita presiza halo tan mak tenke koordena ho lina ministeriál hotu atu hamutuk tau hanoin. Ba ASEAN ita presiza tan saida. Presiza fatin reuniaun ne’ebé di’ak, ami fó apoiu másimu atu ezekuta projetu saida de’it atu prepara ba kondisaun di’ak bainhira ita sai membru plenu ASEAN,” nia hateten.

Dadaun ne’e, Timor-Leste iha ona faze ikus atu sai nu’udar membru plenu ba ASEAN tanba apoiu másimu no servisu hamutuk husi parte hotu.

“Lider sira ASEAN haree ita-nia progresu liuhusi roteiru ne’ebé fó mai ita mak sira rekoñese katak ita-nia implementasaun roteiru signifikativu tebes no to’o ona alutura ida katak labele hein tan atu Timor-Leste sai nafatin membru observadór maibé tenke hakat ona ba membru plenu. Roteiru ne’e mak sai hanesan indikadór prinsipál ba ita-nia adezaun. Primeiru-Ministru orienta ona katak ita sei iha servisu kiikoan balun ne’ebé presiza halo hodi finaliza, nune’e simeira tuir mai iha Outubru, sira bele simu ona ita nu’udar membru plenu,” nia dehan.

Entrenatu, orientasaun Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão liuhusi reuniaun Konsellu Ministru estabelese kedan rezolusaun atu forma ekipa ida entre lina ministeriál atu responde espesifikamente kona-ba saida mak istipula iha paragarfu ne’ebé ko’alia kona-ba Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN.

Ministériu Obra Públika

Ministru Obra Públiku (MOP), Samuel Marçal, hateten dezenvolvimentu ne’ebé la’o liuliu infraestrutura hanesan loke estrada iha Dili laran no Munisípiu la’ós de’it prepara ba Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN nu’udar membru plenu iha fulan-Outubru mai ne’e, maibé nia alvu ba liu povu.

“Ha’u agora halo servisu mak estrada, bee, ahi, ida-ne’e parte ida preparasaun ita-nia adezaun ba membru plenu ASEAN. Maibé ita halo servisu hotu ne’e la’ós ita atu tama ba ASEAN, servisu hotu ne’e, ita halo alvu maka’as ba povu,” Samuel hateten ba Tatoli.

Nia dehan, povu nia nesesidade mós importante tebes iha nasaun ne’e oinsá atu asesu ba estrada ne’ebé di’ak, bee-moos ba ema hotu no eletrisidade ba ema hotu.

“Ita preparadu, saida mak ita halo, halo tuir kbiit Governu nian. Maibé atu dehan katak, se ita adere, MOP la hanoin atu kompete maibé oinsá haree ba infraestrutura sira tenke la’o ho di’ak, hadi’a estrada-aat sira,” nia hateten.

Ministériu Agrikultura, Pekuária Peska no Floresta

Ministru Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF), Marcos da Cruz, hateten daudaun ne’e ministériu ne’ebé nia-lidera halo preparasaun másimu hela no bainhira Timor-Leste adere ba membru plenu ASEAN iha fulan-Outubru laiha problema.

“Ita halo hela servisu, preparasaun la’o daudaun hela. Hanesan agora daudaun, ita aumenta produsaun iha munisípiu sira hotu, ita-bele la’o ba iha foho ne’ebá hodi haree produsaun la’o hela. Ida-ne’e mak ita-nia preparasaun bainhira adere ba ASEAN, ita laiha problema,” Ministru Marcos hateten ba Tatoli.

Nia dehan, esforsu ne’ebé Governu halo mak oinsá atu hasa’e produsaun kada munisípiu no daudaun ne’e iha mudansa boot kona-ba produsaun liuliu hare.

“Ita-nia programa ne’e oinsá atu hasa’e produsaun haree, agradese tanba kada munisípiu ne’e ita-nia produsaun aumenta. Entaun, ita sei koordena para oinsá bele sosa ita-nia haree sira-ne’e,” nia dehan.

Aleinde ne’e, MAPPF sei koordena mós ho liña ministeriál seluk oinsá atu dezenvolve infraestrutura báziku no seluk tan ne’ebé liña ida ho servisu agrikultura nian.

“Ita presiza dezenvolve liutan mak oinsa atu hadi’a infrastrutura sira, ne’e mak ita koordena malu hela, ita sei haree oinsá mak hadi’a irrigasaun sira-ne’e atu aumenta tan produsaun,” nia dehan.

Ministériu Justisa

Ministru Justisa, Sergio Hornai hateten, enkuadramentu legál Timor-Leste laiha problema substansiál tanba iha instrumentu jurídiku internasionál lubuk ida mak ratifika ona nune’e Timor-Leste nia adezaun iha fulan-Outubru laiha problema kona-ba enkuadramentu sira.

“Enkuadramentu legál ita laiha problema substansiál tanba ita iha instrumentu jurídiku lubuk ida-ne’ebé ita-ratifika ona, tantu sai hanesan membru Nasaun Unida ne’ebé iha ne’ebá mós lori rekézitu jurídiku lubuk ida mak ita adere ona. Nune’e ba iha instrumentu jurídiku sira-ne’ebé iha relasaun ba ASEAN nian kuaze instrumentu jurídiku ne’e iha relasionamentu ba malu liuliu ko’alia kona-ba matéria penál internasionál no seluk tan,” Sergio hateten ba Tatoli.

Ministru ne’e dehan, lei ne’ebé halo ona ratifikasaun mak hanesan kodigu penál tanba iha Estadu membru ASEAN balun nia kodigu penál fó pena do morte balu eziste pena perpetua, no hirak ne’e refleta ba Timor-Leste nia kodigu penál maibé prosesu hotu sei iha diskusaun atu haree ba oin.

“Nasaun sira balun iha membru ASEAN sira eziste pena do morte, balun eziste pena perpetua, ida-ne’e eziste husi nasaun sira hanesan Singapura, Malázia, Indonézia no Brunei Darusalam ne’ebé eziste pena sira hanesan ne’e. Nasaun balun mós la eziste pena hanesan ne’e, hirak ne’e refleta ba ita-nia kodigu penál, maibé diskusaun la’o hela tanba ita-nia ekipa tékniku sira halo hela diskusaun iha Malázia ba oin mak ita sei haree, atu bele iha intendimentu hamutuk ida iha nasaun membru sira hotu,” Ministru ne’e tenik.

Tuir nia, bainhira iha 26 Outubru 2025, Timor-Leste sai ona membru plenu ASEAN bele iha ona adaptasaun ba situasaun hotu husi nasaun membru sira kona-ba lei hirak ne’ebé importante.

“Ha’u hanoin katak iha probabilidade ruma ne’ebé ita bele haree kada Estadu parte ida-idak nia konstituisaun iha lei nasionál sira, maibé ita mós haree ba iha karta magna ba iha ASEAN nian. Ita tenke halo ajustamentu no ajustamentu hirak ne’e tenke reflete mós ba iha soberania ida-idak nian no interese komun nasaun ida-idak nian,” nia hatenten.

Ministériu Interiór

Ministru Interiór (MI), Francisco Guterres, hateten iha Outubru ne’e Timor-Leste adere ona hanesan membru plenu ba organizasaun rejionál ASEAN, nune’e iha ministériu interiór preparadu iha kondisaun hotu.

“Ita preparadu hela, iha Outubru ita-tama ona ba membru plenu, laiha problema, ida-ne’e mós mak ita prepara daudaun ona rekursu umanu, oinsa ita atu garante seguransa ida di’ak bainhira ita-tama membru permanente, atu asegura atividade hotu bainhira la’o iha ita-nia nasaun,” Ministru ne’e hateten ba Tatoli.

Nia dehan, dezenvolve daudaun ona parte rekursu umanu mak reforsa fronteira, reforsa parte migrasaun iha jestaun ne’ebé di’ak atu halo kontrolu ne’ebé adekuadu.

“Ita mós prepara Polísia ba kualker reuniaun se bainhira akontese iha nasaun membru sira, ita mós kontinua halo preparativu ne’ebé másimu atu halo dezenvolvimentu ba ita-nia nasaun,” ministru ne’e katak.

Ministériu Ensinu Superiór Siénsia no Kultura

Ministru Ensinu Superiór, Siaensia no Kultura (MESK), José Honório da Costa Pereira Jerónimo hateten ministériu ne’ebé nia lidera preparadu no dokumentu hotu submete ona ba Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK).

“Ami-nia dokumentu sira ne’ebé relasaun ho ita-nia adezaun ba ASEAN ami entrega ona ba MNEK liuhusi Vise-Ministra ASEAN nian, ita preparadu iha aspeitu hotu liuliu iha área edukasaun,” José Honório hateten ba Tatoli.

Nia dehan, MESK preparadu liuliu iha área edukasaun nian oinsá atu prepara foinsa’e sira bainhira adezaun Timor-Leste nian ba membru plenu bele iha ona rekursu ne’ebé sufisiente.

“Ita preparadu, uluk ita tama ba CPLP organiza eventu boot sira susesu no preparadu tebes, oinsa mak ita tama-ba membru plenu ASEAN labele, ita bele no preparadu,” nia tenik.

Sekretariu Estadu Kooperativa

Sekretariu Estadu Kooperativa (SEKoop), Arsénio Pereira da Silva hateten tinan oin sei realiza konferensia rejionál ida iha Dili ne’ebé sei ko’alia kona-ba asuntu kooperativa entre nasaun membru ASEAN sira hotu.

“Loos, iha fulan-Outubru ita sai ona membru ASEAN, entaun tinan oin ami sei organiza eventu ida-ne’ebé liuliu nasaun membru ASEAN sira nia portofoliu ba asuntu kooperativa atu nasaun membru sira haree hamutuk saida mak ita-bele halo ba oin,” Arsénio hateten ba Tatoli.

Nia dehan, konferensia ne’e atu nasaun membru hotu bele tau hanoin hamutuk hodi hala’o servisu ba oin liuliu área kooperativa nian.

“Ida-ne’e ita programadu ona iha Sekretaria Estadu Kooperativa, tanba ita tama ona ba ASEAN ne’e kompetisaun sei sa’e maka’as liu entre ita ho nasaun membru sira, entaun ita tenke prepara antes ho di’ak. Buka tuur hamutuk ho nasaun membru sira atu ita diskute, kona-ba asuntu kooperativa atu fó benefisiu ba nasaun,” nia dehan.

Kona-ba preparasaun, Sekretariu Estadu ne’e konfirma, daudaun ne’e hala’o hela komunikasaun ho nasaun membru sira no haree hamutuk hela asuntu tékniku balun.

“Preparasaun ita hahú halo ona, ita halo enkontru dala-hira ona ho Vise-Primeiru Ministru Asuntu Ekónomiku, Vise-Ministra Asuntu ASEAN, lina ministeriál sira hodi haree ba ita-nia preparasaun, maibé buat hotu ita sei haree ba orsamentu tinan oin nian,” nia dehan.

Sekretaria Estadu Igualdade

Sekretaria Estadu Igualdade (SEI), Elvina Carvalho hateten kona-ba Timor-Leste nia adezaun ba membru plenu ASEAN iha fulan-Outubru laiha problema iha ministériu ne’ebé nia rasik lidera tanba preparadu iha aspeitu hotu.

“Ha’u hanoin SEI nia partisipasaun iha preparasaun ba ASEAN nian, hanoin servisu integradu husi lina ministeriál sira hotu, ami durante ne’e sai membru komisaun ida ba feto no labarik feto nian no iha aspeitu saida de’it ami preparadu,” Elvina hateten ba Tatoli.

Nia dehan, kona-ba partisipasaun feto nian importante tebes mós iha Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN, ho nune’e SEI nafatin halo servisu maka’as koopera ho Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) hodi haree ba prosesu hotu.

“Ita preparadu no kumpre ona rekezitu sira hotu ne’ebé Sekretariadu ASEAN fó mai ita. Hanoin, iha fulan-Outubru ne’e ita-nia adezaun laiha problema no ita nafatin servisu maka’as hodi kompete bainhira sai ona membru plenu,” nia hateten.

Jornalista : Hortencio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!