iklan

HEADLINE, POLÍTIKA

MDRHK aprezenta rezultadu Programa Abitasaun-Revitalizasaun Komunitária no OJE 2026

MDRHK aprezenta rezultadu Programa Abitasaun-Revitalizasaun Komunitária no OJE 2026

Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Asuntu Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária, Mariano Assanami Sabino. Imajen Tatoli/Egas Cristovão

DILI, 21 Outubru 2025 (TATOLI) – Ministériu Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária (MDRHK) aprezenta ba Parlamentu Nasionál rezultadu implementasaun Programa Abitasaun Komunitária Digna no Revitalizasaun Komunitária, ne’ebé ho objetivu atu kontribui ba hamenus ki’ak no promove dezenvolvimentu iha rurál.

Vise-Ministru Asuntu Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária, Mariano ‘Assanami’ Sabino, hateten ministériu ne’e iha programa xavi rua mak abitasaun komunitária no revitalizasaun komunitária ho reziliente.

Iha Abitasaun Dignu ninia objetivu prinsipál mak oinsá halo planu espasiál organizadu no sustentavel. Nomós revee Polítika Nasionál Abitasaun, konstrui uma dignu ne’ebé to’o tinan 2028 bele atinje rihun 30 até 50.

“Objetivu prinsipál mak ita atu hamenus ki’ak, halakon má nutrisaun no inseguransa alimentár, kria kampu traballu, promove igualdade no oinsá povu bele haksolok”, governante ne’e hato’o iha audiénsia públika ba Proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2026 ho Parlamentu Nasionál, ohin.

Nia esplika iha Programa Revitalizasaun Komunitária iha atividade tolu, liuliu foka ba aldeia ne’ebé sai aliserse ba dezenvolvimentu rurál, tanba populasaun 70% moris iha área rurál. No 64 até 80% povu depende atividade agrikultura no rendimentu iha rurál.

“Objetivu atu promove reintegrasaun sosiál no koezaun iha komunidade hodi suporta dezenvolvimentu koletivu no inkluzivu, influensia povu nia hahalok no hanoin atu promove sustentabilidade”, dehan.

Hodi salienta katak hamosu sentru multifunsaun dezenvolvimentu aldeia sai fatin inkubadór negósiu, diskusaun, no elabora dezenvolvimentu rurál bele integradu no armoniza entre ministériu oioin.

Sentru ne’e promove mós produtu lokál, edukasaun alimentár, kria espasu promove ijiene, inklui moris ho saudavel hodi kria sintina públiku. “Objetivu seluk revitalizasaun komunitária oinsá dezenvolve ekosistema lokál inkluzivu, suporta grupu iha rurál”, nia reforsa.

Programa Revitalizasaun Komunitária kobre ona aldeia 70 iha tinan 2024 ho totál grupu benefisiáriu 327 no membru 3.715, kompostu husi feto 1.425 no mane 2.290.

Iha tinan 2025 alarga tan aldeia alvu hamutuk 212, ho grupu  benefisiáriu 422 no .membru 4240 ne’ebé identifika ona setór potensiál sira hodi implementa programa hanesan ortikultura, akuakultura, peska, veterinária, indústria doméstika no turizmu komunitáriu.

Aliende Programa Abitasaun Komunitária, dezde tinan 2024 implementa ona uma unidade hamutuk 226, uma dignu ho totál 90, inklui ho ekipamentu públiku hanesan kafetária no fatin ba labarik sira iha munisípiu Manatutu, Manufahi, Lautein no Bobanaru.

Implementa mós uma tradisionál iha Kovalima ho unidade 46, uma unidade 90 ne’ebé agora iha faze konkursu hodi hein ajudikasaun kontratu iha Ainaru, Kovalima, Ermera no Vikeke.

Tuir Assanami, programa  ne’e halo mós análize ba ninia impaktu sosiál no ekonómiku ba iha baze ba rendimentu direta ne’ebé fó impaktu pozitivu.

“Ne’ebé la’ós ko’alia de’it uma, maibé oinsá ita hasa’e rendimentu, tanba ne’e programa integradu”, katak.

Ministériu rasik koordena ho entidade relevante seluk hodi kontrola instalasaun públiku ne’ebé kria ona.

Proposta OJE 2026

Ministériu Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária prevee iha proposta OJE 2026 orsamentu hamutuk $13,648,636 hodi aloka ba saláriu no vensimentu $4,581,643, bens no serbisu $1,691,935, transferénsia públika millaun $5, kapitál menór rihun $300, no kapitál dezenvolvimentu $2,075,058.

Mariano Assanami justifika katak verba ba saláriu no bensimentu atende ba pesoál destakadu iha aldeia alvu hotu, inklui fatin abitasaun, bens no serbisu kobre ba atividade barak. No transferénsia públika kontinua la’o ba iha nivel aldeia ne’ebé sei jere husi kooperativa, no kapitál menór no dezenvolvimentu atu fó kontinuidade ba atividade abitasaun.

Tinan oin foku ba programa funsionamentu no dezenvolvimentu instituisionál ho subprograma tolu no atividade 16. Programa revitalizasaun komunitária ho subprograma haat, atividade 11. Programa implementasaun abitasaun komunitária digna ho subprograma rua, atividade 13.

Planu ba tinan 2026, liuhusi programa revitalizasaun komunitária sei kontinua promove área potensiál iha aldeia alvu hamutuk 500 hodi promove no hasa’e kreximentu ekonómiku komunidade nian.

No programa abitasaun dignu sei harii uma ho totál unidade 1.300 ho kategória sosiál 271, uma kategória komunitária no subsidiária 1.209 iha munisípiu12 no Oekusi.

“Ida ne’ebé agora ministériu hala’o ne’e hanesan pilotu, maibé fatin sira ne’ebé pilotu ramata ona, ita transfere ona ba Fundu Infraestrutura atu fó kontinuidade ba uma ne’ebé sei barak liu”, nia hateten.

Tuir livru proposta OJE 2026, iha Fundu Infraestrutura kona-ba dotasaun orsamentál ba programa abitasaun komunitária prevee $92.641.

Durante apresiasaun ba proposta OJE ne’e, deputadu sira apresia serbisu Governu nian, defende aumenta alokasaun orsamentu ba iha abitasaun, tanba fó benefísiu direta ba povu.

Husu mós atu garante transparénsia dadus hodi fasilita fiskalizasaun parlamentár no kria mekanizmu ida di’ak ba atribuisaun subvensaun públika, liuhusi verba transferénsia públika ho sustentavel. No implementa abitasaun ba povu timoroan labele haree ba kór.

Solisita mós ba ministériu atu foka ba iha área prinisipál hodi bele atinje objetivu ne’ebé iha, tanba ministériu hala’o papél balun hanesan mós ho ministériu sira seluk.

Notísia relevante: https://tatoli.tl/2025/10/17/assanami-oje-2026-kontinua-prioriza-programa-abitasaun-komunitariu-dignu/

Jornalista: Nelson de Sousa

Editora: Maria Auxiliadora

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!