Profisionál Saúde husi munisípiu hitu tuir “Refresher Training” kona-ba moras raiva

DILI, 21 Outubru 2025 (TATOLI)—Profisionál Saúde husi Munisípiu hitu (7) tuir Refresher Training kona-ba oinsá halo prevensaun no kontrolu moras raiva, tanba dadaun ne’e moras ne’e kada loron númeru sempre aumenta.
Refresher Training ne’e fó direta husi Ministériu Saúde (MS) no formandu sira mai husu Munisípiu hitu (7) hanesan Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA), Kovalima, Bobonaru, Ermera, Manufahi, Likisa no Manatutu.
“Formasaun ne’e, importante iha esforsu koletivu atu proteje sidadaun ida-idak iha Timor-Leste. Ida-ne’e atu reflera kompromisu forte husi Governu Konstitusionál da-sia (IX). Formadór sira ne’ebé fó formasaun ne’e hetan ona kapasitasaun, sira ne’e mak sei fórmasaun ba profisionál saúde husi Munisípiu hitu ne’e,” Vise-Ministru ba Fortalesimentu Institusionál Saúde, José Magno dos Reis hateten ba jornalista sira iha Salaun Komisaun Nasionál Eleisaun (CNE-sigla portugés), tersa ne’e.
Nia dehan, Profisionál Saúde ne’ebé tuir formasaun ne’e hamutuk 400 no profisionál hirak ne’e maioria liña frente husi Postu Saúde sira.
Nia hatutan, formasaun ne’e, importante tebes atu reforsa kapasidade Profesionál Saúde, Verernaria sira iha área ida-idak atu halo atendementu ba moras raiva no oinsa vasina asu hotu iha Munisípiu sira ne’ebé risku ba moras ne’e.
“Koñesimentu no pratika ne’ebé ita-nia Profisionál Saúde sira sei simu iha formasaun ida-ne’e mak sai xave atu ha-di’ak resposta klínika, akonsellamentu komunidade no koordenasaun entre saúde umana no Veterinária. Ita-nia Governu liuliu Ministériu Saúde kontinua halo esforsu maka’as atu aumenta kobertura vasinasaun animál, mellora medida vijilânsia no asesu vasina fortalese jestaun kazu inklui asegura logistika relevante,” nia dehan.
Entretantu, husi perspetiva saúde animál, rejistu animál pozitivu ho raiva konfirmadu hamutuk 158, hanesan asu 149, bibi lima (5), fahi ida (1) no tolu (3) husi animal sira seluk. Husi amostra 263 ne’ebé mak halo teste laboratóriu husi Ministériu Agrikultura, Pekuária no Peska no Floresta (MAPPF) hamutuk ho Organizasaun Nasaun Unida Alimentasaun no Agrikultura (FAO).
Tuir estimativa katak iha Timor-Leste asu 200,000 liu, maibé asu ne’ebé vasina foin besik 20,000. Situasaun ida-ne’e koloka Timor-Leste iha risku boot ba moras raiva.
“Husi tinan 2024 to’o agora, ita rejista ona kazu pozitivu raiva iha Munisípiu hitu (7) ho totál kazu 22, no sira 22 hotu-hotu mate. Munisípiu afetadu mak hanesan RAEOA ema na’in-lima (5) mate, Covalima na’in-hitu (7) mate, Bobonaru na’in-haat (4) mate, Ermera na’in-tolu (3) mate, Manatuto na’in-ida (1) mate, Manufahi na’in-ida (1) mate no Likisa na’in-ida (1) mate, ” Governante ne’e hateten.
Tuir relatóriu ne’ebé iha to’o loron 12 fulan-Outubru 2025, totál kazu asu tata ema hamutuk 4.248, inklui 3,000 kazu husi Janeiru-Outubru 2025, Kazu sira ne’e espalla iha maiória Munisípiu, eseptu Baukau no Ataúru ne’ebé seidauk rejista kazu.
Iha fatin hanesan, Responsavel ba Vijilansia Epidemolojia iha Servisu Saúde Munisípiu Bobonaru, Zito Viegas da Cruz, hateten bazeia ba dadus ne’ebé Munisipiu Bobonaru rekolla, kazu asu tata númeru aumenta kada loron.
“Durante ne’e ami-nafatin halo vijilánsia iha Munisípiu Bobonaru, bazeia ba dadus ne’ebé mak iha kazu asu tata sa’e no númeru ne’ebé mak maka’as, maibé ami relatá ona mai iha nasionál ho totál kazu asu tata ema hamutuk 452. Husi totál kazu asu tata hirak ne’e iha asu 21 mak pozitivu ba raiva ne’ebé mak tata ema, maibé ema ho totál na’in-haat (4) ne’ebé mak pozitivu ba raiva komfirmadu no husi ema hirak ne’e lakon vida,” Zito dehan.
Nia subliña, dadaun ne’e vijilánsia kontinua la’o husi sentrál husi MS liuliu parte vijilánsia servisu hamutuk ho Veternária halo kampaña ba Postu Administrativu no Suku sira-ne’ebé mak relata kazu pozitivu ba asu tata no asu ne’ebé mak pozitivu ba raiva no ema-ne’ebé mak pozitivu ba moras raiva.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

