iklan

EKONOMIA, INTERNASIONÁL, POLÍTIKA

Dalan ba ASEAN: Adezaun ba ASEAN bele hadi’a TL nia ekonomia (IV)

Dalan ba ASEAN: Adezaun ba ASEAN bele hadi’a TL nia ekonomia (IV)

Reitór Institute of Business, Pedro Barreto Ximenes. Imajen Tatoli/Sergio da Cruz

DILI, 23 Outubru 2025 (TATOLI)–Timor-Leste sei adere ba ASEAN liuhusi simeira ASEAN ba da-47 ne’ebé sei realiza iha domingu (26 Outubru 2025) iha Malázia, hanesan membru ASEAN ba da-11.

Notísia Relevante: Dalan ba ASEAN: Governu tenke investe iha setór ekonomia (III)

Durante Simeira ASEAN ba da-46 iha Kuala Lumpur-Malázia líder hotu-hotu fó apoiu tomak ba Timor-Leste atu bele adere bá ASEAN ne’ebé nu’udár forum importante, hodi ko’alia kona-ba situasaun hotu-hotu ne’ebé akontese iha mundu.

Kritéria sira atu adere ba membru ASEAN

  1. Prosedimentu sira ba aplikasaun no admisaun ba adezaun ASEAN sei regula husi Konsellu Koordenadór ASEAN nian.
  2. Admisaun ba adezaun bazeia ba kritériu sira tuir mai:

(a) Fatin ne’ebé rekoñesidu jeografikamente iha rejiaun Sudeste Aziátiku;

(b) Rekoñesimentu husi Estadu Membru ASEAN hotu-hotu;

(c) Akordu atu sai vinkuladu no kumpri Karta; no

(d) Abilidade no vontade atu hala’o obrigasaun sira husi membru sira.

  1. Admisaun ba membru foun sei deside ho konsensu husi Simeira ASEAN, bazeia ba rekomendasaun husi Koordenadora ASEAN Konsellu.
  2. Nasaun rekerente sei hetan aseitasaun husi ASEAN wainhira asina Instrumentu Adezaun nian ba Karta.

Konsulta no konsensu

  1. Hanesan prinsípiu báziku, foti desizaun iha ASEAN bazeia ba kona-ba konsulta no konsensu.
  2. Bainhira labele hetan konsensu, Simeira ASEAN bele deside oinsá desizaun partikulár ida sei foti.
  3. Laiha buat ida iha númeru 1 no 2 artigu ida-ne’e nian maka afeta maneira iha ne’ebé desizaun sira halo tuir hakerek iha instrumentu legál ASEAN nian ne’ebé relevante.
  4. Iha kazu violasaun grave ba Karta ka inkumprimentu, asuntu ne’e sei refere ba Simeira ASEAN ba desizaun.

Ho Timor-Leste nia adezaun sai membru pkenu ASEAN ne’e, akadémiku sira iha Timor-Leste mós fó sira-nia hanoin kona-ba Timor-Leste nia adezaun ne’e.

Reitór Institute off Bussiness (IOB), Pedro Barreto Ximenes, hateten Timor-Leste nia adezaun ba membru plenu ASEAN iha fulan-Outubru bele hadi’a di’ak liutan ekonomia Timor-Leste ba oin.

“Uluk kedan ha’u-nia pozisaun mak ne’e, Timor-Leste prontu ona atu sai membru ASEAN ka seidauk, maibé ida-ne’e la signifika katak ita-labele tama ASEAN. Maibé, ha’u hanoin katak atu sai membru ASEAN ne’e mak atu hadi’a ita-nia ekonomia no dudu ita sai husi zona konfrontu ne’ebé halo ita labele la’o ba oin,” Reitór ne’e hateten ba Tatoli.

Komprova ona iha tinan 2023, nia dehna, nasaun membru ASEAN sira haruka ona roteiru ba Timor-Leste atu prienxe no ida-ne’e hanesan impeitu ida ba Governu atu bele obriga sosiedade tomak prepara an.

“Agora ita-haree progresu barak tebes, ita-nia Governu halo, ita- nia sosiedade sira halo, ida-ne’e hatudu ona katak ita iha dalan atu tama ba ASEAN. Agora kestaun mak ne’e, tama ASEAN problema hotu ona ka lae! Tama ASEAN ne’e hanesan kria oportunidade foun no dezafiu foun ba ita oinsá mak ita-bele hetan benefisiu husi ita tama ASEAN ne’e. Agora, oinsá mak ita hetan benefisiu. Ita-nia ema sira rai-laran ne’e hadi’a dadaun ona kapasidade rekursu umanu sira, kapasidade ekónomiku oinsá mak benefisia bainhira ita tama iha ASEAN,” nia dehan.

Tuir nia, se Governu lahalo preparasaun seriu hamutuk ho sosiedade mak Timor-Leste bele tama ona ba ASEAN maibé nasaun seluk mak hetan benefisiu barak-liu.

Dosente Fakuldade Direitu iha Universidade Nacional Timor Lorosa’e (UNTL), Celso da Fonseca, hateten adezaun Timor-Leste ba ASEAN hanesan oportunidade di’ak ba Timor-Leste iha prosesu dezenvolvimentu.

“Ha’u haree ida-ne’e oportunidade boot ba ita tanba ASEAN fó espasu ba ita nu’udar nasaun ida-ne’ebé lokaliza iha Sudeste Aziátiku, ida-ne’e importante liu ba pilár tolu mak ekonomia, sosiu kulturál no defeza seguransa,” Celso hateten ba Tatoli.

Bainhira Timor-Leste nia adezaun ofisializa iha fulan-Outubru, ba oin Timor-Leste sei hetan benefisiu lubuk-ida liuliu iha pilar ekonomia nian.

“Bainhira ita adere ofisialmente mak sei hetan benefisiu boot ba ita iha área ekonomia nian tanba adota merkadu livre. Benefisiu seluk tan, ida fali mak ita-nia prezensa ne’e sei sai hanesan família ba ASEAN. Seluk fali mak baibain iha tradisaun ASEAN kuandu problema balun iha polítika no intervensaun iha ligasaun ba konflitu sempre mai ho sira-nia maneira ida hanesan Timor karik nahe-biti hodi tuur hamutuk resolve, no sei la halo eskalasaun mosu funu boot ne’e laiha,” nia dehan.

Kona-ba ekonomia, ASEAN iha merkadu ne’ebé boot, nune’e Timor-Leste tenke prepara kondisaun ne’ebé tuir saida mak ASEAN iha.

“ASEAN merkadu boot, ita tenke prepara ita-nia an liuliu produtu espesífiku, produtu úniku para ita bele kompete ba iha merkadu rejionál ne’ebé nakloke,” nia dehan.

Kondisaun Timor-Leste nian iha área seguransa seidauk naton, bainhira adere ba membru ASEAN bele ajuda tebes Timor-Leste nia seguransa.

“Ita haree ASEAN sira komunga prinsipiu laiha intervensaun, entaun problema sira hotu tenke rezolve ho ulun malirin, ida ne’e mak di’ak tebes ba ita,” nia hateten.

Prepara rekursu umanu

Reitór ne’e hateten, Governu Timor-Leste tenke prepara rekrsu umanu gradualmente nune’e presiza ajusta ba kondisaun ASEAN nian.

“Iha parte rekursu umanu mós ita tenke prepara gradualmente, liuliu ajustamentu ba iha produtu legál sira ne’ebé presiza ajusta ba kondisaun ASEAN nian,” nia dehan.

Tanba ne’e, nia fó ezemplu, iha universidade sira tenke prepara-an másimu tanba kuandu tama ona ba ASEAN automatikamente tama mós ba iha ASEAN University sei iha padraun ne’ebé tenke halo tuir hanesan fasilidade no servisu kolaborasaun entre akademista sira hodi aloka osan ba halo peskiza no tuir konferénsia internasionál sira.

“Ita-haree kondisaun Timor-Leste iha problema barak, entaun ita tenke ezije Governu atu aloka orsamentu hodi investe iha rekursu umanu no fasilidade sira iha Universidade sira, atu nune’e bele prepara rekursu ne’ebé kualidade,” nia hateten.

Dezvantejen

Timor-Leste adere ba ASEAN ne’e ninia dezvantajen mak sei mosi problema krime trans nasionál no trafiku umanu tanba ema tama-sai Timor-Leste.

“Dezvantajen ba ita mak ne’e, bainhira ita integra-aan ba ASEAN mak sei mosu problema sira hanesan, trans nasionál krime, trafiku umanu tanba iha movimentu ema tama sai ho livre iha territoriu Timor. Ita-nia ekipamentu sira ladun preparadu, la natoon hodi halo prevensaun ba problema sira-ne’e, ita susar. Ezemplu, hanesan droga sira ne’e, iha mós ligasaun ba siber security no seluk tan,” nia dehan.

Tanba ne’e, nia nia husu ba Governu atu servisu maka’as atu haree situasaun sira-ne’e antes Timor-Leste adere ba membru plenu ASEAN, tanba ekipamentu Timor-Leste nian ne’ebé ladun sufisiente atu nune’e labele fó risku ba nasaun iha futuru.

Alende ne’e, difikuldade seluk ne’ebé Timor-Leste hasoru mak velosidade internet ne’ebé la’o ladun di’ak, eletrisidade ne’ebé ladun estavel no seluk tan.

“Ida-ne’e sai difikuldade boot mai ita. Se aban bairua ita sei membru ASEAN buat sira hanesan internet la estavel, eletrisidade mate-lakan, saneamentu públiku sira la estavel, sei mosu problema boot ba ita. Tanba, tinan haat (4) mai, ita sai uma-na’in ba enkontru boot sira, ita sei hasoru difikuldade,” nia hateten.

Dekanu Fakuldade Universidade da Pás (UNPAZ), Caetano C. Correia, hateten adezaun Timor-Leste nian ba ASEAN hanesan pasu estratéjiku hodi oferese vantajen ba dezenvolvimentu ekonómiku.

“Ha’u hakarak hato’o ha’u-nia perspetiva nu’udar akadémiku iha área ekonomia. Adezaun ita-nian ba ASEAN hanesan pasu ida-ne’ebé estratéjiku tebes, ne’ebé oferese vantajen no opsaun sira hodi dudu kreximentu ekonómiku no hametin lejitimidade rejiaun nian nu’udar komunidade inkluziva ne’ebé komprometidu ba dezenvolvimentu ekuitativu,” Caetano hateten ba Tatoli.

Akademista ne’e fó hanoin mós katak, adezaun ne’e presiza mós prontidaun estruturál ne’ebé signifikativu atu bele servisu hamutuk ho nasaun membru sira hodi ultrapasa limitasaun ekonomia.

“Nasaun membru sira tenke servisu hamutuk hodi ultrapasa limitasaun ekonómiku doméstiku sira, atu nune’e benefísiu sira husi adezaun bele sente ho justu no sustentável husi povu hotu-hotu husi nasaun membru ki’ik sira,” nia fó hanoin.

Nia afirma, prioridade sira-ne’ebé Governu tenke fó hodi adere ba ASEAN mak tenke verifika ekonomia nasionál, kontinua hadi’a kualidade no kapasidade sientífika rekursu umanu nian.

“Ita tenke iha estabilidade makro-ekonómika no finansa públika, hametin ekonomia lokál mak esensiál. Governu tenke rezolve kestaun sira-ne’e, tanba ekonomia sira mak forsa ekonomia nian iha nasaun membru ki’ik sira,” nia dehan.

Tanba ne’e, nu’udar akademista sente katak indikadór importante ida ba futuru ASEAN nian nu’udar rejiaun ida-ne’ebé la’ós de’it buras maibé mós dezenvolve ho ekuitativu no sustentável.

Akordu adezaun ne’ebé aprova iha PN

Iha 29 Setembru 2025, Parlamentu Nasionál (PN) aprova akordu lima kona-ba adezaun Timor-Leste ba Akordu kona-ba Estabelesimentu Fundu Fidusiáriu ba Saúde Animál iha ASEAN no Protokolu Altera Akordu nian, Akordu Kooperasaun Enerjétika ASEAN no Akordu Liberalizasaun Servisu Transporte Aéreu, Akordu Janela Únika no Aduaneira.

Akordu kona-ba Estabelesimentu Fundu Fidusiáriu ba Saúde Animál ne’e ho objetivu mak kria mekanizmu finanseiru rejionál dedikadu hodi apoiu programa no inisiativa prevensaun, kontrolu no eradikasaun moras animál ho espesiál foku moras transfronteira ho pontensiál impaktu iha saúde públika, seguransa alimentár no ekonomia Estadu-membru.

Fundu ne’e hanesan instrumentu solidariedade no kooperasaun rejionál, promove mobilizasaun rekursu ba fortalesimentu saúde animál. No dezenvolvimentu kapasidade téknika no instituisionál no apoiu implementasaun polítika sanitária aliña ho prinsípiu abordajen integrada.

Protokolu ne’e mellora mekanizmu operasional no jestaun fundu, asegura efisiénsia aas, transparánsia no aliñamentu no nesesidade atuál Estadu-membru, inklui país sira ne’ebé iha prosesu adezaun.

Akordu ne’e konstitui faze estratéjika iha prosesu integrasaun rejionál, permite país asesu finansiamentu tékniku no instituisionál hodi reforsa ninia sistema vijilánsia, resposta sanitária no dezenvolvimentu setór agropekuáriu, iha konformidade ho padraun rejionál ASEAN.

Tuir relatóriu no pareser Komisaun B ba asuntu Negósiu Estranjeiru, Defeza no Seguransa, tuir artigu 2 iha kriasaun fundu ne’e kada Estadu-membru kontribui ho osan ba Fundu tuir kalendáriu kontribuisaun define $100.000 no $300.000 distribui ba tempu tinan lima ka neen.

Komisaun konsidera pakote instrumentu internasionál ne’ebé ezije hodi iha roteiru ne’ebé iha konstitui kumprimentu no obrigasaun prevista ba adezaun país nian ba ASEAN. Nune’e favoravel atu hetan aprovasaun proposta rezolusaun ne’e.

Kona-ba aprovasaun adezaun Timor-Leste (TL) ba Akordu Kooperasaun Enerjétika iha ASEAN ho ninia Protokolu Rua no Alterasaun (1995-1997), akordu ne’e asina iha Manila iha 24 Juñu 1986 ho ninia Protokolu Alterasaun 1995 no 1997 atu estabelese kuadru jurídiku ida vinkulativu kooperasaun rejionál iha matéria enerjia, abranje seguransa enerjétika, efisiénsia no konservasaun, formasaun téknika no promosaun investimentu iha setór.

Rekoñese setór enerjétiku nu’udar pilár esesiál seguransa nasionál no dezenvolvimentu ekonómiku, ho integrasaun Timor-Leste ba Akordu ne’e no ninia Protrokolu Alterasaun pasu desizivu hodi krexe seguransa enerjétika, diversifikasaun fonte asesu teknolojia, formasaun no investimentu rejionál.

Kontribui hodi fortalese reziliénsia país hasoru xoke enerjétiku no risku ambientál, permite partisipa iha mekanizmu rejionál emerjénsia enerjétika, efisiénsia no konservasaun, benefísiu transferénsia teknolojia boa prátika.

Relasiona ho aprovasaun ba adezaun ba Akordu Multilaterál ASEAN kona-ba Liberalizasaun Totál Servisu Transporte Aéreu ba Karga ho ninia Protokolu rua ne’e asinadu iha 2009 ho objetivu liberaliza servisu karga aérea entre Estadu-membru asesu direitu tráfegu, izensaun aduaneira no uzu aeronave arrenda, kompleta ho Protokolu rua kona-ba pontu dezignadu no aeroportu internasionál.

Adezaun ba Protrokolu ne’e reprezenta pasu estratéjiku ba integrasaun plena Timor-Leste iha komunidade ASEAN, reforsa konetividade lojístika, komérsiu no insersaun rejionál país.

Janela Únika

PN aprova mós proposta rezolusaun númeru 32/VI (2a) aprova adezaun país ba Akordu no Protokolu ASEAN kona-ba Janela Únika.

Akordu ne’e adotadu iha Kuala Lumpur, Malázia 4 Setembru 2015, konstitui rejime jurídiku vinkulativu ba implementasaun Janela Únika ASEAN nu’udar plataforma dijitál rejionál ba troka eletrónika informasaun komersiál, aduaneira no lojístika.

Janela Únika ASEAN konstitui infraestrutura instituisionál esensiál ba aplikasaun efisiente dispozisaun Akordu kona-ba Komérsiu Merkadória ASEAN, inklui fasilita sirkulasaun transfronteira merkadoria.

No promove transparénsia iha prosedimentu aduaneiru, redús barreira laiha tarifa no asegura intoruperabilidade sistema nasionál Janela Únika Estadu-membru ASEAN.

Matéria Aduaneira

Aprova mós proposta rezolusaun PN númeru 33/VI (2a) adezaun país ba Akordu ASEAN iha Matéria Aduaneira.

Akordu ne’e adotadu iha Phnom, Kamboja, iha 30 Agostu 2012, ho objetivu armoniza no norma prosedimentu aduaneiru, promove no fasilitasaun komérsiu rejionál no reforsa kooperasaun téknika entre Estadu-membru ASEAN.

Akordu ne’e reprezenta pasu esensiál ba Timor-Leste nia integrasaun iha ASEAN kontribui hodi modernizasaun administrasaun aduaneiru nasionál, aumenta transparénsia no efisiénsia prosedimentu no promosaun ho previzibilidade aas ba operadór ekonómiku.

Akordu investimentu ASEAN ne’ebé aprova husi PN

Iha loron 20 fulan-Outubru 2025 – Parlamentu Nasionál (PN) Timor-Leste aprova ona adezaun Timor-Leste ba Akordu Globál Investimentu ASEAN no respetivu protokolu haat (4) ho rezultadu votasaun a-favór 64, laiha kontra no abstensaun.

Akordu ne’e adotadu iha Cha-an, Tailándia iha 2009, ho ninia Protokolu Alterasaun (2014, 2017 no 2020) estabelese kuadru jurídiku ida abrajente ba liberalizasaun, fasilitasaun, promosaun no protesaun investimentu iha rejiaun.

Konsidera adezaun ba akordu ne’e no respetivu protokolu konstitui rekizitu fundamentál iha roteiru bá adezaun país bá ASEAN, iha kuadru pilár ekonómiku no bele implementa hafoin adezaun formál.

Iha relatóriu ikus ASEAN subliña signifikativa ba implementasaun roteiru ba adezaun plena Timor-Leste ba organizasaun aprovadu iha Maiu 2023, durante simeira bá da-42 ASEAN iha Labuan Bajo, permite konklui husi prontidaun país hodi asume kualidade membru.

Nune’e mós Simeira ASEAN realiza iha Malázia iha Maiu 2025, líder sira deside admite formalmente Timor-Leste hanesan membru 11 ASEAN, ne’ebé sei ofisializa iha Simeira  ASEAN da-47 iha Malázia iha 26 Outubru ne’e.

Tuir Konstituisaun kompete ba Parlamentu Nasionál atu halo aprovasaun akordu internasionál no proposta mai husi Governu.

Vise Ministra ASEAN, Milena Rangel, hateten akordu ida-ne’e abrajente ba ASEAN nian ko’alia kona-ba investimentu.

“Ita iha lista rezerva, durante negosiasaun halo ita asegura salvaguarda ita-nia interese nasionál, katak investimentu ne’ebé ita loké ba investimentu estranjeiru sira sempre protejidu,” nia esplika.

Governante ne’e, hato’o agradesementu ba kontribuisaun Parlamentu nian tanba ohin halo ona aprovasaun ikus ba akordu referidu hodi kumpre rekizitu sira ASEAN ne’ebé ezije Timor-Leste atu hola parte antes adezaun formál.

“Atu hatudu ita demostra duni kompromisu forte husi Estadu, Governu, Parlamentu, setór privadu, sosiedade sívil katak, adere duni ba organizasaun rejionál ne’e, ita kumpre duni rekizitu ne’ebé estipuladu iha roteiru atu sai membru plenu,” nia dehan.

Deputada Bankada KHUNTO, Olinda Guterres, hateten aprovasaun akordu ne’e pasu estratéjiku atu lori investimentu mai hanesan tuir objetivu ASEAN atu promove ambiente investimentu ne’ebé klaru.

Iha apresiasaun akordu ne’e, deputadu sira husi bankada Governu no opozisaun maiória hato’o apoiu totál ba adezaun país nian ba ASEAN no kontinua rekomenda Governu atu tau atensaun ba setór privadu nasionál hodi kompete, apoiu empreza ki’ik no médiu hodi fó oportunidade loos iha espasu ekonómiku foun ida-ne’e, kapasitasaun rekursu umanu, solusiona kestaun atribuisaun sertifikadu rai, armoniza lei investimentu ho padraun rejionál.

Nune’e mós lei sosiedade komersiál, prioriza setór estratéjiku hanesan agrikultura no seluk tan, reforsa kapasidade instituisionál monitoriza investimentu estranjeiru garante transparánsia real no benefísiu povu.

Lembra iha semana hirak liubá, Parlamentu aprova ona tratadu no akordu hamutuk 26 relasiona ho adezaun país ba ASEAN.

Governu aprova proposta rezolusaun 15 kona-ba adezaun TL ba ASEAN

Iha loron 12 fulan-Setembru, Governu Timor-Leste aprova ona Proposta Rezolusaun 15 husi Parlamentu Nasionál, ne’ebé aprezenta husi Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN, Milena Maria Rangel, nu’udar parte atu kumpre kompromisu sira ne’ebé halo ona iha roteiru ba adezaun plena Timor-Leste iha ASEAN.

Milena Rangel dehan, loron ba adezaun ne’e besik daudaun ona, maibé iha rekizitu balun tenke kumpre, tanba ne’e mak liuhusi Konsellu Ministru estraordinária lori tan akordu sira ne’ebé tenke finaliza iha duni roteiru nia-laran, liuliu kritériu daruak nian iha akordu 75 ho instrumentu legál lubuk ida.

“Ohin ita lori mai ne’e husi parte komunidade polítika seguransa nian iha hitu ne’ebé tenke halo duni proposta rezolusaun ba Parlamentu Nasionál inklutativu nia karáter solene hetan aprovasaun iha Parlamentu Nasionál. Nune’e, iha parte komunidade ekonómiku ninian iha akordu ualu, nune’e ohin loron mai Konsellu Ministru haree, aprova, ohin kedas haruka bá Parlamentu Nasionál,” Milena Rangel hateten.

Nia dehan, maske daudaun Parlamentu Nasionál resesu hela maibé bainhira tama fali haree no trata asuntu ne’e hanesan espesiál ida atu to’o fulan oin bele finaliza hotu ona akordu sira ne’ebé Timor-Leste tenke ratifika, tanba sai Estadu membru sai hola parte ba akordu sira ne’e hotu.

Nia esplika, rezolusaun akordu ASEAN 15 ne’ebé ohin aprova mak hanesan protokolu ba Karta ASEAN kona-ba Mekanizmu Rezolusaun Litíjiu. Protokolu ida-ne’e, ne’ebé adota iha Hanoi iha tinan 2010, estabelese prosedimentu formál ba rezolusaun pasífika ba litíjiu entre Estadu-Membru sira ASEAN nian kona-ba interpretasaun ka aplikasaun ba Karta organizasaun no instrumentu jurídiku organizasaun nian sira seluk.

Timor-Leste nia adezaun ba protokolu ida-ne’e no ninia instrumentu komplementár sira sei permite ninia partisipasaun plena iha mekanizmu rezolusaun disputa rejionál sira, garante tratamentu hanesan no asesu ba meiu institusionál sira ne’ebé disponivel ba Estadu-Membru sira.

Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste reafirma ninia kompromisu jurídiku no polítiku ba prinsípiu sira Estadu Direitu no solusaun pasífika ba disputa sira, nune’e konsolida ninia integrasaun polítika no jurídika iha komunidade ASEAN.

Rua, akordu kona-ba Priviléjiu no Imunidade ASEAN nian. Akordu ida-ne’e rekoñese estatutu legál ASEAN nu’udar organizasaun intergovernamentál no define priviléjiu no imunidade sira ne’ebé nesesáriu ba funsionamentu ninia órgaun sira, Sekretáriu-Jerál, pesoál Sekretariadu nian, Reprezentante Permanente sira no funsionáriu sira ne’ebé iha misaun iha territóriu Estadu-Membru nian.

Timor-Leste nia adezaun ba instrumentu ida-ne’e sei permite nasaun ne’e atu partisipa ho kondisaun ne’ebé hanesan iha estrutura no atividade ASEAN nian, garante kondisaun atu sai uma-na’in ba enkontru, misaun no projetu organizasaun nian. Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste reforsa ninia kompromisu ba direitu internasionál, kria kondisaun jurídika ne’ebé adekuadu ba kooperasaun rejionál no konsolida ninia integrasaun plena iha ASEAN.

Akordu seluk mak kona-ba Estabelesimentu Sekretariadu ASEAN no nia Protokolu Modifikativu sira. Sekretariadu ASEAN nian, ho sede iha Jakarta, Indonézia, nu’udar organizasaun nia órgaun administrativu prinsipál, responsavel atu koordena no implementa desizaun hosi nia órgaun sira, jere programa rejionál sira no promove koezaun entre Estadu-Membru sira.

Akordu no ninia protokolu modifikativu define estrutura, funsionamentu no atribuisaun sira hosi órgaun ida-ne’e, ne’ebé nu’udar instrumentu jurídiku fundamentál sira ba ninia funsionamentu ne’ebé regulár no efetivu. Timor-Leste nia adezaun ba instrumentu ida-ne’e garante nia integrasaun plena iha arkitetura institusionál ASEAN nian no permite partisipasaun ativa nasaun iha prosesu administrativu no foti desizaun organizasaun nian.

Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste rekoñese formalmente sekretariadu nia papél sentrál no hametin nia kapasidade atu kontribui ba koordenasaun no implementasaun polítika rejionál sira.

Akordu dahaat mak kona-ba Estabelesimentu Fundu Dezenvolvimentu ASEAN (ADF) no nia Protokolu. Instrumentu jurídiku ida-ne’e estabelese baze jurídiku no institusionál ne’ebé nesesáriu ba mobilizasaun, jestaun no aplikasaun rekursu ba finansiamentu programa no projetu kooperasaun rejionál nian.

Timor-Leste nia adezaun ba mekanizmu ida-ne’e garante nia elejibilidade atu hetan benefísiu hosi finansiamentu ASEAN nian no partisipa iha prosesu planeamentu, avaliasaun no ezekusaun programa sira ne’ebé finansia hosi Fundu sira-ne’e. Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste kompromete atu kontribui ba fundu komún, ho kontribuisaun inisiál hamutuk millaun $1.

Akordu dalimak mak tratadu kona-ba Asisténsia Mútua iha Asuntu Penál. Tratadu ida-ne’e, ne’ebé adota iha Kuala Lumpur iha tinan 2004, nu’udar instrumentu jurídiku rejionál ida ba kooperasaun penál entre Estadu-Membru sira ASEAN nian. Tratadu ne’e estabelese mekanizmu formál ba asisténsia resíproka iha investigasaun, inkéritu, rekolla no fahe prova, tramitasaun no forma asisténsia legál sira seluk iha kazu penál sira.

Timor-Leste nia adezaun ba instrumentu ida-ne’e sei hametin kooperasaun internasionál iha prevensaun no represaun krime organizadu transnasionál, promove justisa penál ne’ebé efetivu, partilla informasaun no ezekusaun pedidu asisténsia legál entre Estadu-Membru sira ASEAN nian.

Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste aliña ho kompromisu sira ne’ebé halo ona iha Roteiru ba Adezaun ba ASEAN no hametin nia sistema justisa penál, hodi kontribui ba prevensaun no represaun efetivu hosi krime sira hanesan brankeamentu kapitál, korrupsaun, tráfiku droga no tráfiku umanu.

Akordu daneen mak konvensaun ASEAN kona-ba Kombate Terrorizmu. Konvensaun ida-ne’e, ne’ebé adota iha Cebu, Filipina, iha tinan 2007, estabelese enkuadramentu legál vinkulativu ida hodi hametin kooperasaun rejionál iha prevensaun, investigasaun no represaun ba terrorizmu iha nia forma hotu-hotu, tuir prinsípiu direitu internasionál, inklui respeitu ba direitu umanu no direitu umanitáriu.

Timor-Leste nia adezaun ba instrumentu ne’e sei permite atu aliña lejizlasaun no polítika nasionál sira ho kompromisu rejionál, garante nia partisipasaun iha mekanizmu koordenasaun no resposta koletiva ASEAN nian. Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste reforsa nia integrasaun iha arkitetura seguransa rejionál no hatudu nia kompromisu ba pás, estabilidade no kooperasaun internasionál hodi kombate terrorizmu.

Akordu dahituk mak Konvensaun ASEAN kontra Tráfiku Umanu, liuliu feto no labarik. Konvensaun ida-ne’e, ne’ebé adota iha Kuala Lumpur iha tinan 2015, nu’udar instrumentu jurídiku rejionál fundamentál ida iha kombate hasoru tráfiku umanu, ho foku espesiál ba protesaun feto no labarik sira.

Diploma ne’e estabelese mekanizmu kooperasaun entre Estadu-Membru sira ASEAN nian hodi hametin prevensaun, investigasaun no represaun ba krime ida-ne’e, no mós atu garante apoiu no asisténsia ba vítima sira. Timor-Leste nia adezaun sei permite enkuadramentu lejizlativu nasionál atu aliña ho kompromisu rejionál no internasionál sira, hametin instituisaun sira ne’ebé responsavel ba justisa no protesaun sosiál no konsolida kooperasaun rejionál hodi kombate krime organizadu transnasionál.

Akordu daualuk mak ASEAN kona-ba Asuntu Aduaneira. Akordu ida-ne’e, ne’ebé adota iha Phnom Penh iha 2012, estabelese enkuadramentu jurídiku vinkulativu ida ba armonizasaun, modernizasaun no kooperasaun rejionál iha asuntu aduaneira entre Estadu-Membru sira ASEAN nian.

Ninia objetivu maka atu fasilita komérsiu intra-rejionál, promove modernizasaun administrativa no garante transparénsia, efisiénsia no seguransa boot liu iha prosedimentu aduaneiru nian.

Akordu dasiak mak kona-ba Protokolu ASEAN ba Janela Únika (ASEAN Single Window). Instrumentu legál lubuk ida-ne’e, ne’ebé adota husi tinan 2005 to’o 2015, nu’udar rejime vinkulativu ba kriasaun no funsionamentu Janela Únika Nasionál, ne’ebé interligadu liuhosi Janela Únika ASEAN. Sistema ne’e permite tramitasaun eletrónika ba dokumentu komersiál, aduaneiru no lojístiku sira, hodi promove transparénsia no efisiénsia iha prosedimentu fronteira nian.

Akordu dasanulu mak Protokolu no Alterasaun Protokolu kona-ba Nomenklatura Tarifária Armonizada ASEAN (AHTN). Instrumentu sira-ne’e, ne’ebé adota husi 2003 to’o 2010, estabelese nomenklatura komún ba klasifikasaun tarifária merkadoria nian iha rejiaun, bazeia ba Sistema Armonizadu hosi Organizasaun Mundiál Alfándega nian. AHTN esensiál ba implementasaun Akordu kona-ba Komérsiu Merkadoria ASEAN (ATIGA).

Akordu da-11 mak Kuadru ASEAN kona-ba Fasilitasaun Tránzitu Merkadoria (AFAFGIT) no nia Protokolu sia. Akordu ida-ne’e, konklui iha 1998, estabelese rejime jurídiku armonizadu ida ba tránzitu internasionál merkadoria nian liuhosi terrestre entre Estadu-Membru sira ASEAN nian, inklui regra kona-ba permisaun tránzitu, postu fronteira, rekizitu tékniku ba veíkulu sira, seguru obrigatóriu, medida sanitária no transporte merkadoria perigozu sira.

Akordu da-12 mak Multilaterál ASEAN kona-ba Liberalizasaun Totál Servisu Pasajeiru nian (MAFLPAS) no ninia protokolu haat. Akordu ida-ne’e, asina iha tinan 2010, nu’udar pilár ida hosi Merkadu Úniku Aviasaun ASEAN (ASAM) no estabelese rejime jurídiku vinkulativu ida ba liberalizasaun plena hosi servisu aéreu regulár pasajeiru nian entre Estadu-Membru sira. Ninia Protokolu permite operasaun code-share no ko-terminalizasaun iha rota internasionál sira.

Merkadu Úniku Aviasaun ASEAN ho objetivu atu promove espasu aéreu ida ne’ebé integradu, seguru, kompetitivu no liberalizadu entre Estadu-Membru sira ASEAN nian.

Akordu da-13 mak Multilaterál ASEAN kona-ba Liberalizasaun Totál hosi Servisu Transporte Aéreu Karga (MAFLAFS) no nia Protokolu rua. Akordu ida-ne’e, asina iha 2009, regula prestasaun serbisu aéreu karga entre Estadu-Membru ASEAN, hodi garante direitu tráfiku resíproku lahó restrisaun ba kapasidade, frekuénsia ka tipu aeronave.

Akordu ne’e mós prevee izensaun taxa no direitu aduaneiru kona-ba materiál no ekipamentu aeronáutiku nian, posibilidade atu halo operasaun ho aeronave alugadu, no mós medida hodi garante konkorrénsia leál no seguransa operasionál.

Akordu Kooperasaun Enerjétika ASEAN no nia Protokolu Alterasaun rua (1995 no 1997) maka akordu da-14, akordu ida-ne’e, ne’ebé asina inisialmente iha Manila iha tinan 1986 no altera iha tinan 1995 no 1997, estabelese enkuadramentu jurídiku vinkulativu ida ba kooperasaun enerjétika rejionál, ne’ebé kobre investigasaun, esplorasaun no dezenvolvimentu rekursu enerjétiku sira, efisiénsia no konservasaun enerjétika, seguransa no planu emerjénsia, formasaun téknika, no mós promosaun investimentu.

Protokolu sira ne’e habelar área kooperasaun no adapta estrutura institusionál ASEAN nian.

Akordu ikus mak kona-ba Estabelesimentu Fundu Fidusiáriu ba Saúde Animál ASEAN nian no nia Protokolu Alterasaun.

Mekanizmu finanseiru ida-ne’e ho objetivu atu apoia finanseiramente inisiativa rejionál sira iha área saúde animál nian, hodi kontribui ba prevensaun, kontrolu no erradikasaun moras transfronteirisu sira, no mós hametin kapasidade institusionál hosi Estadu-Membru sira iha área ida-ne’e.

Protokolu ne’e introdús melloria iha governasaun no jestaun fundu nian, reforsa ninia transparénsia no resposta ba nesesidade emerjente rejiaun nian, tuir prinsípiu boa governasaun no solidariedade rejionál.

Jornalista : Hortencio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!