DILI, 26 Outubru 2025 (TATOLI)–Sidade Kuala Lumpur Malázia sai sasin ba Timor-Leste nia adezaun hanesan membru plenu ASEAN, bainhira loromatan sa’e husi lorosa’e kari kedan nia-roman ba mundu no nasaun membru hotu ASEAN ne’ebé halibur malu iha nasaun Malázia.
Notísia Relevante: Dalan ba ASEAN: Governu presiza investe maka’as iha setór edukasaun-turizmu (V)
Roman ne’e hatutan nia liras ba Timor-Leste hodi simu roman ne’e, roman kontente hodi sai hanesan komunidade ida-husi membru ASEAN.
Naroman mak sinál ne’ebé hatudu katak kontente no luta ne’e to’o ona nia rohan, husi esforsu no sakrifisiu ne’ebé enfrenta durante tinan naruk lori duni Timor-Leste hetan roman husi nasaun membru ASEAN nian.
Durante tinan 14 Timor-Leste hafalun hela nia-aan iha dalan nakukun husi odamatan ASEAN nian, Timor-Leste luta maka’as ho meiu hotu ho objetivu ida de’it, tenke hetan duni roman ASEAN nian mak tama hanesan membru plenu.
Timor-Leste nia luta ne’e bazeia ba jeografikamente nasaun ne’e lokaliza iha Sudeste Aziatiku no besik liu nasaun sira ASEAN nian, bainhira Timor-Leste adere ba ASEAN fasíl tebes ba Timor-Leste hodi dezenvolve nia ekonomia no asegura seguransa rejionál ida-ne’ebé forte.
Timor-Leste nia-luta bainhira atu adere ba membru plenu ASEAN hahú kedan iha tinan 2011 liu-ba, luta naruk Timor-Leste enfrenta, liuhusi esforsu no dedikasaun la’ós buat ne’ebé fasíl, maibé tanba fiar malu no servisu hamutuk husi Governu ida ba Governu seluk ikus iha loron 26 fulan-Outubru Timor-Leste hetan ona rekoinesiment husi nasaun membru sira hodi sai hanesan membru plenu ba dala-11 iha sidade Kuala Lumpur Malázia.
Difikuldade barak Timor-Leste hasoru, sofrimentu barak Timor-Leste enfrenta, maibé dezafiu hirak ne’e la sai bareira hodi satan Timor-Leste nia luta liuhusi dalan oioin, dalan diplomasia oinsa atu konvense nasaun membru sira hodi bele simu Timor-Leste sai hanesan membru plenu ida.
Husi IV Governu to’o IX Governu, kontinua hatutan obra no servisu hotu oinsa lori Timor-Leste tama ba membru plenu ASEAN, Diplomata Timoroan sira la tur nonok, kontinua la’o, kontinua esforsu oinsa mak responde ejijensia hotu husi Sekretariadu ASEAN liuhusi roteiru no kriteria oinoin ne’ebé Timor-Leste tenke kompleta.
Maibé ho servisu hamutuk entre timoroan sira husi etniku oioin, ikus fó duni rezultadu di’ak ba Timor-Leste no fó ona konfiansa ba nasaun membru sira hodi simu Timor-Leste tama ba membru plenu ASEAN.
Timorona hotu haksolok, timoroan hotu kontente hodi fó gloria ba luta naruk ne’ebé Timor-Leste enfrenta to’o ona nia finalidade, hetan ona roman foun ba Timor-Leste hodi dezenvolve nia ekonomia husi setór oioin hamutuk ho nasaun membru sira.
Estadu Timor-Leste konsidera ida-ne’e hanesan vitoria foun ida ba Timor-Leste, maibé la signifika tenke hein de’it oferta husi nasaun membru sira, maibé Timor-Leste kontinua esforsu ho nia dalan rasik maibé tenke halo kooperasaun di’ak husi nasaun membru ida ba nasaun membru seluk atu servisu hamutuk.
Ho esforsu Timor-Leste nian, fó konfiansa ba nasaun membru sira hodi simu duni Timor-Leste envolve-aan hanesan membru ida husi ASEAN.
Antes atu sai hanesan membru ASEAN, Timor-Leste tenke kumpri kriteria oioin no kriteria importante balu mak hanesan:
- Prosedimentu sira ba aplikasaun no admisaun ba adezaun ASEAN sei regula husi Konsellu Koordenadór ASEAN nian.
- Admisaun ba adezaun bazeia ba kritériu sira tuirmai:
(a) fatin ne’ebé rekoñesidu jeografikamente iha rejiaun Sudeste Aziátiku;
(b) rekoñesimentu husi Estadu Membru ASEAN hotu-hotu;
(c) akordu atu sai vinkuladu no kumpri Karta; no
(d) abilidade no vontade atu hala’o obrigasaun sira husi membru sira.
- Admisaun ba membru foun sei deside ho konsensu husi Simeira ASEAN, bazeia ba rekomendasaun husi Koordenadora ASEAN Konsellu.
- Nasaun rekerente sei hetan aseitasaun hosi ASEAN wainhira asina Instrumentu Adezaun nian ba Karta.
Konsulta no konsensus
- Hanesan prinsípiu báziku, foti desizaun iha ASEAN bazeia ba kona-ba konsulta no konsensu.
- Bainhira labele hetan konsensu, Simeira ASEAN bele deside oinsá desizaun partikulár ida sei foti.
- Laiha buat ida iha númeru 1 no 2 artigu ida-ne’e nian maka afeta maneira iha ne’ebé desizaun sira halo tuir hakerek iha instrumentu legál ASEAN nian ne’ebé relevante.
- Iha kazu violasaun grave ba Karta ka inkumprimentu, asuntu ne’e sei refere ba Simeira ASEAN ba desizaun.
Husi kriteria hotu ne’ebé iha Timor-Leste konsege ultrapasa no fó duni konfiansa ba nasaun membru sira hodi simu Timor-Leste hanesan mós membru ida.
Prosesu sira TL enfrenta durante prosesu adezaun
Avaliasaun ne’ebé ASEAN halo ba TL nia preparativu iha tinan 2019-2020
Iha 2020 ekipa delegasaun “Fact-Finding Mission” ASEAN halo avaliasaun ba prontidaun Timor-Leste hodi adere iha organizasaun aziátiaka ne´e iha área kultura no ekonomia, hafoin pronunsia rezultadu.
Iha prosesu avaliasaun ne’e hatudu progesu di’ak tanba Timor-Leste priense hotu kriteria ne’ebé Sekretariadu ASEAN husu.
Relembra mós katak ekipa delegasaun “Fact-Finding Mission” ASEAN ne´ebé mai ona iha 20219 liga ba área polítika, seguransa no defeza, buat hotu la’o ho susesu.
ASEAN Rekoñese Progresu Timor-Leste
Iha tinan 2019 Reprezentante Misaun Esploratória Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN-sigla portugés), hala’o audiénsia ho Prezidente Republika, Francisco Guterres Lú Olo, iha Dili konsege apresia no rekoiñese Timor-Leste nia preparativu sira.
Hafoin enkontru, Sekretária Permanente, Busaya Mathelia hateten alta Reprezentante Misaun Esploratória ASEAN vizita Timor-Leste atu haree no hatene empeñamentu hosi Autoridade Nasionál relasiona ho adezaun ba ASEAN.
Nia informa katak Misaun Esploratóriu ASEAN sei hasoru Autoridade Nasionál hosi 3-7 setembru 2019.
Aleinde ne’e, durante enkontru, nasaun membru ASEAN hotu-hotu rekoñese Timor-Leste nia progresu hafoin hetan independénsia no maioria manifesta nia apoiu ba Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN.
Kona-ba kestaun ne’e, Xefe Estadu Francisco Guterres Lú Olo hateten katak Timor-Leste nia vontade atu adere ba ASEAN hatudu tiha ona dezde 1975 no esforsu boot hosi Governu hametin liután hakarak ne’e.
Xefe Estadu hatutan, Timor-Leste hatudu tiha ona nia progresu dezenvolvimentu barak hafoin hetan nia independénsia.
Liután ida ne’e, Timor-Leste iha Planu Dezenvolvimentu Nasionál 2030 ne’ebé uza nu’udar matadalan atu haree nia futuru, nu’udar nasaun demokrátiku ida iha ASEAN.
Maski nune’e, Timor-Leste sei hasoru dezafiu oioin relasiona ho diversifikasaun ekonómika ne’ebé to’o ohin loron, Fundu Petrolíferu mak sai fonte prinsipál ba dezenvolvimentu nasionál, setór naun petrolíferu seidauk dezenvolve ho di’ak.
Tuir Prezidente Repúblika katak Estadu halo hela esforsu atu dezenvolve liután nia rekursu umanu nune’e bainhira adere ba ASEAN, Timor-Leste la’ós de’it hetan benefísiu maibé sei kontribui mós komunidade boot ASEAN ninian.
Prezidente Repúblika informa katak bainhira mak adere depende ba unanimidade Estadu Membru ASEAN no esforsu hosi Estadu Timor-Leste rasik.
Entretantu, ofisiálmente Timor-Leste aprezenta nia kandidatura sai membru ASEAN iha loron 4 fulan-Marsu 2011. Iha loron 19 fulan-Novembru 2011 Estadu Membru ASEAN sauda aplikasaun adezaun Timor-Leste ba ASEAN.
Iha reuniaun Ministru Negósiu Estranjeiru ASEAN ne’ebé realiza iha Laos, iha fulan jullu 2016, órgaun setorál ASEAN komesa esplora posibilidade partisipasaun Timor-Leste iha atividade órgaun rejionál ne’e.
Nune’e iha loron 05 fulan-Marsu 2020 ekipa tékniku hosi nasaun membru ASEAN ho Sekretariadu ASEAN vizita Timor-Leste hodi halo tan avaliasaun ba preprasaun nasaun ne’e nian iha pilár sosiu-kulturál.
Entretantu, iha fulan-juñu 2020, ekipa boot Misaun “Fact Finding” ASEAN observa tan Timor-Leste ninian preparasaun iha pilár ekonomia tanba hetan kontaktu hosi Sekretariadu ASEAN hodi informa ba MNEK kona-ba planu ne’e.
Ho nune’e, iha fulan-Juñu 2020 nia laran Timor-Leste finaliza hotu ona fact-finding mision ne’e, ho ida-ne’e preparasaun tékniku ASEAN husu Timor-Leste atu prepara kondisaun hotu.
Mezmu ekipa tékniku ASEAN halo beibeik ona avaliasaun ba Timor-Leste ninia preparasaun maibé sira seidauk entrega relatóriu ne’e ba Governu Timor-Leste.
Nune’e iha loron 09 Fulan-Outubru 2023 Vise Ministra Asuntu ASEAN, Milena Rangel, informa, roteiru (roadmap) ne’ebé ASEAN fó ba Timor-Leste hamutuk hitu (7) ne’ebé hatudu progresu di’ak.
“Roadmap iha kritéria hitu, ne’e hahú dala uluk to’o dala-neen, ita iha situasaun ne’ebé di’ak los, progresu dezde fulan maiu, hanesan foin lalais Prezidente Repúblika fó posse ba ita-nia Embaxadora ba ASEAN nian, ida-ne’e hola parte mós iha roadmap,” Milena hateten.
Entretantu, du’urante mandatu VIII Governu Konstitusionál ne’ebé lidera hosi Primeiru-Ministru, Taur Matan Ruak ho delegasaun partisipa simeira ASEAN ba da-XI, iha Labuan-Bajo, Nusa Tenggara Timur, Indonézia, iha loron 10 maiu 2023 no desizaun balun ne’ebé país membru sira deside hamutuk iha simeira ASEAN, maka Timor-Leste tenke kumpre roadmap (roteiru) aprovadu.
País membru sira husu importante liu maka Timor-Leste preparadu atu kumpre roadmap ne’ebé sira aprova.
Iha buat balun báziku liu ne’ebé tenke liga ho infraestrutura, ezemplu Aeroportu Komoro iha tempu badak sei lansa ba kapasidade atu simu estensaun para iha bainaka.
Roteiru ne’e mensiona mós kona-ba rede internet tenke lais no seguru, atu nune’e bele fasilita delegasaun hotu halo komunikasaun di’ak bainhira vizita Timor-Leste.
Nune’e mós, Timor-Leste tenke iha kapasidade simu bainaka barak bainhira sai uma-na’in ba serimónia boot ida.
Timor- Leste nia otél sira-ne’e ladún di’ak, signifika tenke investe maka’as iha futuru. lda-ne’e tempu la naruk, iha tinan 2029 probabilidade simu nasaun sira iha Timor-Leste.
Timor-Leste daudaun ne’e halai kontra tempu, tanba ne’e tenke serbisu maka’as, klaru iha aspetu tékniku barak, ne’ebé Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun tau-matan ba ida-ne’e.
Ho esforsu sira ne’ebé Estadu Timor-Leste halo, líder no populasaun hotu tau forsa hamutuk dezenvolve nasaun.
Maske nune’e, Timor-Leste konsege konkista nia mehi ida ne’ebé adia durante tinan naruk atu adere ba ASEAN, ne’ebé mehi ne’e hahú desde tempu saudozu Francisco Xavier Amaral no Nicolau dos Reis Lobato.
Finalmente realidade ida, entaun Timor halo parte família boot ASEAN, sai hanesan XI membru ASEAN. Serbisu oin mai sei maka’as loos no promesa ne’ebé Timor-Leste sei halo mak esforsu hotu atu Timor sai relevante, kredelibiliza nia-an iha komunidade ASEAN nia le’et.
Ba ida-ne’e Timor-Leste tenke reune hodi esforsu no kbiit atu rekopera tempu ne’ebé lakon tinan barak.
Timor-Leste submete kandidatura sai membru ASEAN iha tinan 2011, ne’ebé hanesan tempu prezidénsia Indonézia nian no tinan 2023 iha nafatin prezidénsia Indonézia maka konvida Timor-Leste partisipa iha simeira ASEAN iha Labuan-Bajo.
Prosesu, iha prezidénsia Kambódia, tanba ne’e Estadu no povu Timor-Leste agradese ba Kambódia, espesiál ba Prezidente Repúblika Indonézia, Joko Widodo.
Timor-Leste orgullozu tanba konsege naturalmente nu’udar pasu dahuluk, serbisu sira mai sei boot no todan maibé Timor-Leste sei la mesak.
Tinan ikus ba TL nia adezaun
Ho nune’e iha tinan 2025, sai hanesan tinan ida ne’ebé importante ba Timor-Leste tanba hetan ona oportunidade atu adere nu’udar membru plenu ASEA.
Timor-Leste sei hetan admisaun formál hanesan membru ASEAN nian durante Simeira hosi Xefes Estadu no Governu ba dala 47 hosi organizasaun rejionál ne’e, ne’ebé marka ba fulan-outubru tinan 2025, iha mós Kuala Lumpur.
Anúnsiu ne’e fó-sai hosi Primeiru-Ministru Malázia, Dato’ Seri Anwar Ibrahim, iha sesaun plenária hosi Simeira ASEAN ba dala 46, ne’ebé hala’o daudaun iha Kuala Lumpur. Primeiru-Ministru
Malázia afirma: “Ida-ne’e nu’udar momentu istóriku ida, la’ós de’it ba Timor-Leste, maibé ba família ASEAN tomak. Jornada Timor-Leste nian ba adezaun plena reflete ita-nia vizaun koletiva kona-ba ASEAN ida ne’ebé unida, koeziva no orientada ba futuru”.
Primeiru-Ministru mós agradese ba parseiru rejionál no internasionál sira hotu ne’ebé kontribui ba alkansa pasu ida-ne’e, hodi rekoñese esforsu hamutuk ne’ebé halo durante prosesu ne’e.
Timor-Leste nia adezaun plena ba ASEAN prepara ona dezde iha fulan-novembru 2022, Estadu-membru sira konkorda, em princípio, hodi integra nasaun ne’e, fó ba nia estatutu observadór ho partisipasaun plena iha reuniaun sira no simeira sira. Roteiru ba Adezaun Plena, ne’ebé konkorda iha tinan 2023, estabelese kritérius téknikus no institusionais ne’ebé durante ne’e Timor-Leste implementa ho apoiu hosi Estadu-membru sira ASEAN nian no Sekretariadu ASEAN nian.
Delegasaun timoroan ba Simeira ba dala 46 lidera hosi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, no inklui membrus governu balun. Iha loron hirak antes sesaun plenária, delegasaun partisipa ativamente iha enkontru prinsipál sira hosi pilár tolu Komunidade ASEAN nian Polítiku-Seguransa, Ekonómiku no Sósiu-kulturál iha ne’ebé aprezenta progresus ne’ebé halo ona hodi kumpre Roteiru.
Durante Reuniaun Konsellu Komunidade Ekonómika ASEAN nian ba dala 25, Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómikus, Francisco Kalbuadi Lay hateten katak: “kuaze nasaun membru sira hotu ASEAN nian deklara tiha ona sira-nia apoiu ba adezaun plena Timor-Leste nian,”
Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN, Milena Rangel, partisipa iha Reuniaun Funsionárius Importantes ASEAN (SOM) nian, ne’ebé hala’o iha loron 24 fulan-maiu, no akompaña ho Vise-Ministru Komérsiu no Indústria, Augusto Júnior Trindade, iha asinatura Memorandu Entendimentu ida ho Institutu Investigasaun Ekonómika ba ASEAN no Ázia Orientál (ERIA), ho objetivu atu apoia formulasaun polítikas públikas ne’ebé aliña ho objetivu sira integrasaun rejionál nian.
Hodi hatutan, Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN Milena Rangel afirma, dadaun ne’e Timor-Leste iha ona faze ikus atu sai nu’udar membru plenu ba ASEAN tanba apoiu masimu no servisu hamutuk husi parte hotu.
“Ita hahú husi prosesu naruk hahú 2011 to’o agora, maibé Ministeriu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun mak iha liña frente, maibé hetan apoiu másimu husi parte hotu, mak ohin loron servisu hotu la’o ho di’ak ita besik ona ba faze finál,” Milena hateten ba Agência TATI iha Faról Dili, foin lalais.
Nia dehan, parte hotu ne’ebé du’urante ne’e fó suporta másimu mak hanesan, Governu seluk troba ba Governu seluk, Sosiedade Sivíl, Setór Privadu nasionál sira, Akademika, joventude no seluk tan.
“Sira hotu-hotu fó kontribuisaun uitotan-uitoan, mak ohin loron ita bele alkansa objetivu nasionál ne’e, ida ne’e momentu ida oportunu atu ita bele selebra hamutuk tanba ita atinje duni ita nia mehi ne’ebé hahú kedan iha tinan 1974,” Milena tenik.
Kona-ba preparativu Timor-Leste nian, Governante ne’e hateten, delegasaun ne’ebé lideradu husi Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão orienta ona lina Ministeriál hotu atu hala’o servisu ne’ebé másimu hahú fulan-juñu ba oin tuir idaidak nia kompetensia.
“Lider sira ASEAN haree ita nia progresu liuhusi roteiru ne’ebé fó mai ita mak sira rekoinese katak ita nia implementasaun roteiru signifikativu tebes no to’o ona alutura ida katak labele hein tan atu Timor-Leste sai nafatin membru observadór maibé tenke haka’at ona ba membru plenu, roteiru ne’e mak saui hanesan indikadór prinsipál ba ita nia adezaun, Primeiru-Ministru orienta ona katak ita sei iha servisu kiikoan balu ne’ebé presiza halo hodi finaliza, nune’e simeira tuir mai iha fulan-outubru sira bele simu ona ita nu’udar membru plenu,” Milena hateten.
Nia hatutan, orientasaun husi Primeiru-Ministru liuhusi reuniaun Konsellu Ministru estabelese kedan rezolusaun atu forma ekipa ida entre lina ministeriál atu responde espesifikamente kona-ba saida mak istipula iha paragarfu ne’ebé ko’alia kona-ba Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN.
“Ita sei haree atu servisu maka’as liu mak kona-ba akordu ekonómiku, entaun ita sei servisu maka’as liutan oinsa atu haree ba oferta ofisiál ba merkadu ba iha akordu prinispál sira. Agora ekipa tékniku sira halo hela servisu ba ida ne’e no iha tempu badak bele aprejenta ba Konsellu Ministru atu bele halo negosiasaun ho Estadu membru sira antes to’o fulan-outubru
Antes ne’e iha loron 29 fulan-maiu Governu liuhusi reuniaun Konsellu Ministru, aprova projetu Rezolusaun Governu, ne’ebé aprezenta hosi Vise-Ministra ba Asuntus ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, ne’ebé estabelese kriasaun grupu traballu interministeriál ida ne’ebé responsavel ba implementasaun rekomendasoins ne’ebé hatuur iha Deklarasaun Prezidénsia ASEAN nian, ne’ebé emite iha Simeira ASEAN ba da-46, ho objetivu atu konklui prosedimentu formál sira ne’ebé nesesáriu, nune’e mós aselera negosiasaun sira kona-ba akordu ekonómiku prinsipál sira ne’ebé nesesáriu ba prosesu adezaun plena Timor-Leste nian ba organizasaun ne’e, ne’ebé tuir planu sei hala’o iha fulan-outubru 2025.
Governu no Parlamentu tenke halo aprovasaun ba lejislasaun sira
Iha loron 29 fulan-Setembru 2025 Parlamentu Nasionál (PN) aprova akordu lima kona-ba adezaun Timor-Leste ba Akordu kona-ba Estabelesimentu Fundu Fidusiáriu ba Saúde Animál iha ASEAN no Protokolu Altera Akordu nian, Akordu Kooperasaun Enerjétika ASEAN no Akordu Liberalizasaun Servisu Transporte Aéreu, Akordu Janela Únika, no Aduaneira.
Akordu kona-ba Estabelesimentu Fundu Fidusiáriu ba Saúde Animál ne’e ho objetivu mak kria mekanizmu finanseiru rejionál dedikadu hodi apoiu programa no inisiativa prevensaun, kontrolu no eradikasaun moras animál ho espesiál foku moras transfronteira ho pontensiál impaktu iha saúde públika, seguransa alimentár no ekonomia Estadu-membru.
Fundu ne’e hanesan instrumentu solidariedade no kooperasaun rejionál, promove mobilizasaun rekursu ba fortalesimentu saúde animál. No dezenvolvimentu kapasidade téknika no instituisionál no apoiu implementasaun polítika sanitária aliña ho prinsípiu abordajen integrada.
Protokolu ne’e mellora mekanizmu operasional no jestaun fundu, asegura efisiénsia aas, transparánsia no aliñamentu no nesesidade atuál Estadu-membru, inklui país sira ne’ebé iha prosesu adezaun.
Akordu ne’e konstitui faze estratéjika iha prosesu integrasaun rejionál, permite país asesu finansiamentu tékniku no instituisionál hodi reforsa ninia sistema vijilánsia, resposta sanitária no dezenvolvimentu setór agropekuáriu, iha konformidade ho padraun rejionál ASEAN.
Tuir relatóriu no pareser Komisaun B ba asuntu Negósiu Estranjeiru, Defeza no Seguransa, tuir artigu 2 iha kriasaun fundu ne’e kada Estadu-membru kontribui ho osan ba Fundu tuir kalendáriu kontribuisaun define $100.000 no $300.000 distribui ba tempu tinan lima ka neen.
Komisaun konsidera pakote instrumentu internasionál ne’ebé ezije hodi iha roteiru ne’ebé iha konstitui kumprimentu no obrigasaun prevista ba adezaun país nian ba ASEAN. Nune’e favoravel atu hetan aprovasaun proposta rezolusaun ne’e.
Kona-ba aprovasaun adezaun Timor-Leste (TL) ba Akordu Kooperasaun Enerjétika iha ASEAN ho ninia Protokolu Rua no Alterasaun (1995-1997), akordu ne’e asina iha Manila iha 24 Juñu 1986 ho ninia Protokolu Alterasaun 1995 no 1997 atu estabelese kuadru jurídiku ida vinkulativu kooperasaun rejionál iha matéria enerjia, abranje seguransa enerjétika, efisiénsia no konservasaun, formasaun téknika no promosaun investimentu iha setór.
Rekoñese setór enerjétiku nu’udar pilár esesiál seguransa nasionál no dezenvolvimentu ekonómiku, ho integrasaun Timor-Leste ba Akordu ne’e no ninia Protrokolu Alterasaun pasu desizivu hodi krexe seguransa enerjétika, diversifikasaun fonte asesu teknolojia, formasaun no investimentu rejionál.
Kontribui hodi fortalese reziliénsia país hasoru xoke enerjétiku no risku ambientál, permite partisipa iha mekanizmu rejionál emerjénsia enerjétika, efisiénsia no konservasaun, benefísiu transferénsia teknolojia boa prátika.
Relasiona ho aprovasaun ba adezaun ba Akordu Multilaterál ASEAN kona-ba Liberalizasaun Totál Servisu Transporte Aéreu ba Karga ho ninia Protokolu rua ne’e asinadu iha 2009 ho objetivu liberaliza servisu karga aérea entre Estadu-membru asesu direitu tráfegu, izensaun aduaneira no uzu aeronave arrenda, kompleta ho Protokolu rua kona-ba pontu dezignadu no aeroportu internasionál.
Adezaun ba Protrokolu ne’e reprezenta pasu estratéjiku ba integrasaun plena Timor-Leste iha komunidade ASEAN, reforsa konetividade lojístika, komérsiu no insersaun rejionál país.
Janela Únika
PN aprova mós proposta rezolusaun númeru 32/VI(2a) aprova adezaun país ba Akordu no Protokolu ASEAN kona-ba Janela Únika.
Akordu ne’e adotadu iha Kuala Lumpur, Malázia 4 Setembru 2015, konstitui rejime jurídiku vinkulativu ba implementasaun Janela Únika ASEAN nu’udar plataforma dijitál rejionál ba troka eletrónika informasaun komersiál, aduaneira no lojístika.
Janela Únika ASEAN konstitui infraestrutura instituisionál esensiál ba aplikasaun efisiente dispozisaun Akordu kona-ba Komérsiu Merkadória ASEAN, inklui fasilita sirkulasaun transfronteira merkadoria.
No promove transparénsia iha prosedimentu aduaneiru, redús barreira laiha tarifa no asegura intoruperabilidade sistema nasionál Janela Únika Estadu-membru ASEAN.
Matéria Aduaneira
Aprova mós proposta rezolusaun PN númeru 33/VI(2a) adezaun país ba Akordu ASEAN iha Matéria Aduaneira.
Akordu ne’e adotadu iha Phnom, Kamboja, iha 30 Agostu 2012, ho objetivu armoniza no norma prosedimentu aduaneiru, promove no fasilitasaun komérsiu rejionál no reforsa kooperasaun téknika entre Estadu-membru ASEAN.
Akordu ne’e reprezenta pasu esensiál ba Timor-Leste nia integrasaun iha ASEAN kontribui hodi modernizasaun administrasaun aduaneiru nasionál, aumenta transparénsia no efisiénsia prosedimentu no promosaun ho previzibilidade aas ba operadór ekonómiku.
Akordu investimentu ASEAN ne’ebé aprova husi PN
Iha loron 20 fulan-Outubru 2025 – Parlamentu Nasionál (PN) Timor-Leste aprova ona adezaun Timor-Leste ba Akordu Globál Investimentu ASEAN no respetivu protokolu haat (4) ho rezultadu votasaun a-favór 64, laiha kontra no abstensaun.
Akordu ne’e adotadu iha Cha-an, Tailándia iha 2009, ho ninia Protokolu Alterasaun (2014, 2017 no 2020) estabelese kuadru jurídiku ida abrajente ba liberalizasaun, fasilitasaun, promosaun no protesaun investimentu iha rejiaun.
Konsidera adezaun ba akordu ne’e no respetivu protokolu konstitui rekizitu fundamentál iha roteiru bá adezaun país bá ASEAN, iha kuadru pilár ekonómiku no bele implementa hafoin adezaun formál.
Iha relatóriu ikus ASEAN subliña signifikativa ba implementasaun roteiru ba adezaun plena Timor-Leste ba organizasaun aprovadu iha Maiu 2023, durante simeira bá da-42 ASEAN iha Labuan Bajo, permite konklui husi prontidaun país hodi asume kualidade membru.
Nune’e mós Simeira ASEAN realiza iha Malázia iha Maiu 2025, líder sira deside admite formalmente Timor-Leste hanesan membru 11 ASEAN, ne’ebé sei ofisializa iha Simeira ASEAN da-47 iha Malázia iha 26 Outubru ne’e.
Tuir Konstituisaun kompete ba Parlamentu Nasionál atu halo aprovasaun akordu internasionál no proposta mai husi Governu.
Vise Ministra ASEAN, Milena Rangel, hateten akordu ida-ne’e abrajente ba ASEAN nian ko’alia kona-ba investimentu.
“Ita iha lista rezerva, durante negosiasaun halo ita asegura salvaguarda ita-nia interese nasionál, katak investimentu ne’ebé ita loké ba investimentu estranjeiru sira sempre protejidu,” nia esplika.
Governante ne’e, agradese ba kontribuisaun Parlamentu nian tanba ohin halo ona aprovasaun ikus ba akordu referidu hodi kumpre rekizitu sira ASEAN ne’ebé ezije Timor-Leste atu hola parte antes adezaun formál.
“Atu hatudu ita demostra duni kompromisu forte husi Estadu, Governu, Parlamentu, setór privadu, sosiedade sívil katak, adere duni ba organizasaun rejionál ne’e, ita kumpre duni rekizitu ne’ebé estipuladu iha roteiru atu sai membru plenu,” nia akresenta.
Deputada Bankada KHUNTO, Olinda Guterres, hateten aprovasaun akordu ne’e pasu estratéjiku atu lori investimentu mai hanesan tuir objetivu ASEAN atu promove ambiente investimentu ne’ebé klaru.
Iha apresiasaun akordu ne’e, deputadu sira husi bankada Governu no opozisaun maiória hato’o apoiu totál ba adezaun país nian ba ASEAN no kontinua rekomenda Governu atu tau atensaun ba setór privadu nasionál hodi kompete, apoiu empreza ki’ik no médiu hodi fó oportunidade loos iha espasu ekonómiku foun ida-ne’e, kapasitasaun rekursu umanu, solusiona kestaun atribuisaun sertifikadu rai, armoniza lei investimentu ho padraun rejionál.
Nune’e mós lei sosiedade komersiál, prioriza setór estratéjiku hanesan agrikultura no seluk tan, reforsa kapasidade instituisionál monitoriza investimentu estranjeiru garante transparánsia real no benefísiu povu.
Lembra iha semana hirak liubá, Parlamentu aprova ona tratadu no akordu hamutuk 26 relasiona ho adezaun país ba ASEAN.
Governu aprova proposta rezolusaun 15 kona-ba adezaun TL ba ASEAN
Iha loron 12 fulan-Setembru Governu Timor-Leste aprova ona Proposta Rezolusaun 15 husi Parlamentu Nasionál, ne’ebé aprezenta husi Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN, Milena Maria Rangel, nu’udar parte atu kumpre kompromisu sira ne’ebé halo ona iha roteiru ba adezaun plena Timor-Leste iha ASEAN.
Milena Rangel dehan loron ba adezaun ne’e besik daudaun ona, maibé iha rekizitu balun tenke kumpre, tanba ne’e mak liuhusi Konsellu Ministru estraordinária lori tan akordu sira ne’ebé tenke finaliza iha duni roteiru nia-laran, liuliu kritériu daruak nian iha akordu 75 ho instrumentu legál lubuk ida.
“Ohin ita lori mai ne’e husi parte komunidade polítika seguransa nian iha hitu ne’ebé tenke halo duni proposta rezolusaun ba Parlamentu Nasionál inklutativu nia karáter solene hetan aprovasaun iha Parlamentu Nasionál. Nune’e, iha parte komunidade ekonómiku ninian iha akordu ualu, nune’e ohin loron mai Konsellu Ministru haree, aprova, ohin kedas haruka bá Parlamentu Nasionál,” Milena Rangel, hateten.
Nia dehan maski daudaun Parlamentu Nasionál resesu hela, maibé bainhira tama fali haree no trata asuntu ne’e hanesan espesiál ida atu to’o fulan oin bele finaliza hotu ona akordu sira ne’ebé Timor-Leste tenke ratifika, tanba sai Estadu membru sai hola parte ba akordu sira ne’e hotu.
Nia esplika rezolusaun akordu ASEAN 15 ne’ebé ohin aprova mak hanesan protokolu ba Karta ASEAN kona-ba Mekanizmu Rezolusaun Litíjiu. Protokolu ida-ne’e, ne’ebé adota iha Hanoi iha tinan 2010, estabelese prosedimentu formál ba rezolusaun pasífika ba litíjiu entre Estadu-Membru sira ASEAN nian kona-ba interpretasaun ka aplikasaun ba Karta organizasaun no instrumentu jurídiku organizasaun nian sira seluk.
Timor-Leste nia adezaun ba protokolu ida-ne’e no ninia instrumentu komplementár sira sei permite ninia partisipasaun plena iha mekanizmu rezolusaun disputa rejionál sira, garante tratamentu hanesan no asesu ba meiu institusionál sira ne’ebé disponivel ba Estadu-Membru sira. Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste reafirma ninia kompromisu jurídiku no polítiku ba prinsípiu sira Estadu Direitu no solusaun pasífika ba disputa sira, nune’e konsolida ninia integrasaun polítika no jurídika iha komunidade ASEAN.
Rua, akordu kona-ba Priviléjiu no Imunidade ASEAN nian. Akordu ida-ne’e rekoñese estatutu legál ASEAN nu’udar organizasaun intergovernamentál no define priviléjiu no imunidade sira ne’ebé nesesáriu ba funsionamentu ninia órgaun sira, Sekretáriu-Jerál, pesoál Sekretariadu nian, Reprezentante Permanente sira no funsionáriu sira ne’ebé iha misaun iha territóriu Estadu-Membru nian.
Timor-Leste nia adezaun ba instrumentu ida-ne’e sei permite nasaun ne’e atu partisipa ho kondisaun ne’ebé hanesan iha estrutura no atividade ASEAN nian, garante kondisaun atu sai uma-na’in ba enkontru, misaun no projetu organizasaun nian. Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste reforsa ninia kompromisu ba direitu internasionál, kria kondisaun jurídika ne’ebé adekuadu ba kooperasaun rejionál no konsolida ninia integrasaun plena iha ASEAN.
Akordu seluk mak kona-ba Estabelesimentu Sekretariadu ASEAN no nia Protokolu Modifikativu sira. Sekretariadu ASEAN nian, ho sede iha Jakarta, Indonézia, nu’udar organizasaun nia órgaun administrativu prinsipál, responsavel atu koordena no implementa desizaun hosi nia órgaun sira, jere programa rejionál sira no promove koezaun entre Estadu-Membru sira.
Akordu no ninia protokolu modifikativu define estrutura, funsionamentu no atribuisaun sira hosi órgaun ida-ne’e, ne’ebé nu’udar instrumentu jurídiku fundamentál sira ba ninia funsionamentu ne’ebé regulár no efetivu. Timor-Leste nia adezaun ba instrumentu ida-ne’e garante nia integrasaun plena iha arkitetura institusionál ASEAN nian no permite partisipasaun ativa nasaun iha prosesu administrativu no foti desizaun organizasaun nian.
Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste rekoñese formalmente sekretariadu nia papél sentrál no hametin nia kapasidade atu kontribui ba koordenasaun no implementasaun polítika rejionál sira.
Akordu dahaat mak kona-ba Estabelesimentu Fundu Dezenvolvimentu ASEAN (ADF) no nia Protokolu. Instrumentu jurídiku ida-ne’e estabelese baze jurídiku no institusionál ne’ebé nesesáriu ba mobilizasaun, jestaun no aplikasaun rekursu ba finansiamentu programa no projetu kooperasaun rejionál nian.
Timor-Leste nia adezaun ba mekanizmu ida-ne’e garante nia elejibilidade atu hetan benefísiu hosi finansiamentu ASEAN nian no partisipa iha prosesu planeamentu, avaliasaun no ezekusaun programa sira ne’ebé finansia hosi Fundu sira-ne’e. Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste kompromete atu kontribui ba fundu komún, ho kontribuisaun inisiál hamutuk millaun $1.
Akordu dalimak mak tratadu kona-ba Asisténsia Mútua iha Asuntu Penál. Tratadu ida-ne’e, ne’ebé adota iha Kuala Lumpur iha tinan 2004, nu’udar instrumentu jurídiku rejionál ida ba kooperasaun penál entre Estadu-Membru sira ASEAN nian. Tratadu ne’e estabelese mekanizmu formál ba asisténsia resíproka iha investigasaun, inkéritu, rekolla no fahe prova, tramitasaun no forma asisténsia legál sira seluk iha kazu penál sira.
Timor-Leste nia adezaun ba instrumentu ida-ne’e sei hametin kooperasaun internasionál iha prevensaun no represaun krime organizadu transnasionál, promove justisa penál ne’ebé efetivu, partilla informasaun no ezekusaun pedidu asisténsia legál entre Estadu-Membru sira ASEAN nian.
Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste aliña ho kompromisu sira ne’ebé halo ona iha Roteiru ba Adezaun ba ASEAN no hametin nia sistema justisa penál, hodi kontribui ba prevensaun no represaun efetivu hosi krime sira hanesan brankeamentu kapitál, korrupsaun, tráfiku droga no tráfiku umanu.
Akordu daneen mak konvensaun ASEAN kona-ba Kombate Terrorizmu. Konvensaun ida-ne’e, ne’ebé adota iha Cebu, Filipina, iha tinan 2007, estabelese enkuadramentu legál vinkulativu ida hodi hametin kooperasaun rejionál iha prevensaun, investigasaun no represaun ba terrorizmu iha nia forma hotu-hotu, tuir prinsípiu direitu internasionál, inklui respeitu ba direitu umanu no direitu umanitáriu.
Timor-Leste nia adezaun ba instrumentu ne’e sei permite atu aliña lejizlasaun no polítika nasionál sira ho kompromisu rejionál, garante nia partisipasaun iha mekanizmu koordenasaun no resposta koletiva ASEAN nian. Ho desizaun ida-ne’e, Timor-Leste reforsa nia integrasaun iha arkitetura seguransa rejionál no hatudu nia kompromisu ba pás, estabilidade no kooperasaun internasionál hodi kombate terrorizmu.
Akordu dahituk mak Konvensaun ASEAN kontra Tráfiku Umanu, liuliu feto no labarik. Konvensaun ida-ne’e, ne’ebé adota iha Kuala Lumpur iha tinan 2015, nu’udar instrumentu jurídiku rejionál fundamentál ida iha kombate hasoru tráfiku umanu, ho foku espesiál ba protesaun feto no labarik sira.
Diploma ne’e estabelese mekanizmu kooperasaun entre Estadu-Membru sira ASEAN nian hodi hametin prevensaun, investigasaun no represaun ba krime ida-ne’e, no mós atu garante apoiu no asisténsia ba vítima sira. Timor-Leste nia adezaun sei permite enkuadramentu lejizlativu nasionál atu aliña ho kompromisu rejionál no internasionál sira, hametin instituisaun sira ne’ebé responsavel ba justisa no protesaun sosiál no konsolida kooperasaun rejionál hodi kombate krime organizadu transnasionál.
Akordu daualuk mak ASEAN kona-ba Asuntu Aduaneira. Akordu ida-ne’e, ne’ebé adota iha Phnom Penh iha 2012, estabelese enkuadramentu jurídiku vinkulativu ida ba armonizasaun, modernizasaun no kooperasaun rejionál iha asuntu aduaneira entre Estadu-Membru sira ASEAN nian.
Ninia objetivu maka atu fasilita komérsiu intra-rejionál, promove modernizasaun administrativa no garante transparénsia, efisiénsia no seguransa boot liu iha prosedimentu aduaneiru nian.
Akordu dasiak mak kona-ba Protokolu ASEAN ba Janela Únika (ASEAN Single Window). Instrumentu legál lubuk ida-ne’e, ne’ebé adota husi tinan 2005 to’o 2015, nu’udar rejime vinkulativu ba kriasaun no funsionamentu Janela Únika Nasionál, ne’ebé interligadu liuhosi Janela Únika ASEAN. Sistema ne’e permite tramitasaun eletrónika ba dokumentu komersiál, aduaneiru no lojístiku sira, hodi promove transparénsia no efisiénsia iha prosedimentu fronteira nian.
Akordu dasanulu mak Protokolu no Alterasaun Protokolu kona-ba Nomenklatura Tarifária Armonizada ASEAN (AHTN). Instrumentu sira-ne’e, ne’ebé adota husi 2003 to’o 2010, estabelese nomenklatura komún ba klasifikasaun tarifária merkadoria nian iha rejiaun, bazeia ba Sistema Armonizadu hosi Organizasaun Mundiál Alfándega nian. AHTN esensiál ba implementasaun Akordu kona-ba Komérsiu Merkadoria ASEAN (ATIGA).
Akordu da-11 mak Kuadru ASEAN kona-ba Fasilitasaun Tránzitu Merkadoria (AFAFGIT) no nia Protokolu sia. Akordu ida-ne’e, konklui iha 1998, estabelese rejime jurídiku armonizadu ida ba tránzitu internasionál merkadoria nian liuhosi terrestre entre Estadu-Membru sira ASEAN nian, inklui regra kona-ba permisaun tránzitu, postu fronteira, rekizitu tékniku ba veíkulu sira, seguru obrigatóriu, medida sanitária no transporte merkadoria perigozu sira.
Akordu da-12 mak Multilaterál ASEAN kona-ba Liberalizasaun Totál Servisu Pasajeiru nian (MAFLPAS) no ninia protokolu haat. Akordu ida-ne’e, asina iha tinan 2010, nu’udar pilár ida hosi Merkadu Úniku Aviasaun ASEAN (ASAM) no estabelese rejime jurídiku vinkulativu ida ba liberalizasaun plena hosi servisu aéreu regulár pasajeiru nian entre Estadu-Membru sira. Ninia Protokolu permite operasaun code-share no ko-terminalizasaun iha rota internasionál sira.
Merkadu Úniku Aviasaun ASEAN ho objetivu atu promove espasu aéreu ida ne’ebé integradu, seguru, kompetitivu no liberalizadu entre Estadu-Membru sira ASEAN nian.
Akordu da-13 mak Multilaterál ASEAN kona-ba Liberalizasaun Totál hosi Servisu Transporte Aéreu Karga (MAFLAFS) no nia Protokolu rua. Akordu ida-ne’e, asina iha 2009, regula prestasaun serbisu aéreu karga entre Estadu-Membru ASEAN, hodi garante direitu tráfiku resíproku lahó restrisaun ba kapasidade, frekuénsia ka tipu aeronave.
Akordu ne’e mós prevee izensaun taxa no direitu aduaneiru kona-ba materiál no ekipamentu aeronáutiku nian, posibilidade atu halo operasaun ho aeronave alugadu, no mós medida hodi garante konkorrénsia leál no seguransa operasionál.
Akordu Kooperasaun Enerjétika ASEAN no nia Protokolu Alterasaun rua (1995 no 1997) maka akordu da-14, akordu ida-ne’e, ne’ebé asina inisialmente iha Manila iha tinan 1986 no altera iha tinan 1995 no 1997, estabelese enkuadramentu jurídiku vinkulativu ida ba kooperasaun enerjétika rejionál, ne’ebé kobre investigasaun, esplorasaun no dezenvolvimentu rekursu enerjétiku sira, efisiénsia no konservasaun enerjétika, seguransa no planu emerjénsia, formasaun téknika, no mós promosaun investimentu.
Protokolu sira ne’e habelar área kooperasaun no adapta estrutura institusionál ASEAN nian.
Akordu ikus mak kona-ba Estabelesimentu Fundu Fidusiáriu ba Saúde Animál ASEAN nian no nia Protokolu Alterasaun.
Mekanizmu finanseiru ida-ne’e ho objetivu atu apoia finanseiramente inisiativa rejionál sira iha área saúde animál nian, hodi kontribui ba prevensaun, kontrolu no erradikasaun moras transfronteirisu sira, no mós hametin kapasidade institusionál hosi Estadu-Membru sira iha área ida-ne’e.
Protokolu ne’e introdús melloria iha governasaun no jestaun fundu nian, reforsa ninia transparénsia no resposta ba nesesidade emerjente rejiaun nian, tuir prinsípiu boa governasaun no solidariedade rejionál.
Deklarasaun husi PM Malázia
Ho nune’e, Primeiru-Ministru Malázia Anwar Ibrahim hateten, adezaun Timor-Leste nian ba membru plenu ASEAN loke dalan ba Timor-Leste atu hetan benefisiu.
“Ita-boot sira luta maka’as, ita-boot sira fahe ona valór no determinasaun ASEAN nian. Ita-boot sira maka lutadór maka’as ba kauza liberdade no justisa nian. No tanba ne’e, esensiál Timor Leste ba ASEAN sei fó benefísiu imensu ba ita hotu,” Anwar hateten bainhira vizita Timor-Leste iha fulan kotuk.
Timor-Leste ho nasaun membru ASEAN sira hotu, konsiderasaun jeopolítika de’it, maibé bele aprofunda liuhusi investimentu ekonómiku no kestaun kulturál sira ne’ebé bele hadi’a liután.
Lider Malázia ne’e konta, bainhira nasaun membru balu dúvida ho Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN no nia resposta simples hodi fó suporta másimu.
“Kuandu ema nasaun membru sira husu mai ha’u, kona-ba Timor-Leste nia adezaun, tanba saida maka Ita-boot sira asegura katak Timor -Leste sai membru plenu ASEAN nian lalais liután? Ha’u nia haree, ha’u nia resposta simples! Se nasaun ne’e foin independensia ka relativamente kiak liu, ida-ne’e la signifik, atu impede nia adezaun,” Anwar konta nia pozisaun bainhira defende Timor-Leste nia adezaun.
Nia hatutan tan: “Ami sempre ultrapasa dezafiu sira no dudu baliza sira susesu nian bainhira ami halo hamutuk. Agora, bainhira ita tau ida hasoru ida seluk ka servisu atu esklui balu hosi kooperasaun, progresu, ita sei kontinua iha problema. Ida-ne’e halo parte iha ita-nia rejiaun no ida-ne’e iha esperiénsia boot ida no ida-ne’e sei kontribui maka’as tebes ba ita-nia empreza hodi hametin ligasaun ASEAN nian,”.
“Prezidente Ramos-Horta, ita-boot ho ita-boot nia Governu, no ita-boot nia nasaun persevera, hanesan ha’u hatete ona, ho prosesu sira adezaun tomak nian ba ASEAN, no iha ne’e ita iha ona ajustamentu sira ne’ebé merese no merese duni,” nia katak.
Iha okaziaun ne’e Anwar hato’o nia agradesimentu profundu ba Prezidente Ramos-Horta no membru Parlamentu sira ne’ebé mak kontribui duni no kontinua halo nune’e atu asegura katak prosesu ne’e sai perfeitu, aselera, ho ritmu ne’ebé lalais liu ba Timor-Leste nia adezaun.
“Obrigado ba membru Parlamentu, Governu, no Opozisaun sira hotu. Maibé ida-ne’e esperiénsia furak ida iha Parlamentu. Atu haree membru Parlamentu hotu-hotu konkorda iha buat ida. No no klaru katak Primeiru-Ministru inveja ha’u. Tanba nia sei iha esperansa katak situasaun sei la’o ho di’ak no hakmatek hanesan dadaun ne’e,” nia afirma.
Nia subliña tan, bainhira nasaun sira ASEAN nian kontinua dudu esforsu sira hodi habelar nia envolvimentu rejionál ho agrupamentu sira seluk, Timor-Leste bele fasilita invazaun foun sira, partikularmente ho mundu Luzófonu.
“Ho nasaun membru neen (6) no observadór asosiadu 35 no kolaborasaun ne’ebé buras iha ajenda ida-ne’e, komunidade ida-ne’e tenke iha ami nia no atu hamosu ligasaun no kolaborasaun sira-ne’e sei sai vantajen sira atu iha estadu membru ida ne’ebé halo ona parte iha komunidade luzófona durante dékada rua liubá. Ha’u tenke temi iha momentu ida-ne’e katak ha’u nia belun di’ak Prezidente Lula da Silva Brazil hanesan motor xave ida iha komunidade nia laran no mós iha Súl Globál ne’ebé luan liu no tijolu sira sei tuir simeira ASEAN nian iha fulan oin,” nia tenik.
Iha parte seluk mak, ASEAN no Fórum Illa Pasífiku foti ona pasu tentativu sira ba kolaborasaun ne’ebé boot liu.
Deklarasun husi Prezidente Ramos-Horta
Prezidente Repúblika José Ramos Horta fulan hira ba kotuk iha Malázia bainhira partisipa Global Leadership & Dialoge Initiative and the Rights Foundation, hateten, nasaun sira iha ASEAN nia unidade sei kria pás iha futuru.
Xefe Estadu ne’e afirma tan katak, dialogu global ne’ebé realiza iha Kuala Lumpur hanesan dalan ida hodi promove pás no estabilidade entre nasaun sira iha ASEAN no hamutuk hodi fó solusaun di’ak ba nasaun membru sira ne’ebé dadaun ne’e hasoru hela problema hane san Myanmar.
“Ha’u ho Primeiru-Ministru Anwar ko’alia kona-ba simeira ASEAN nian ne’ebé ita sei tama hanesan membru plenu iha fulan-outubru, ko’alia kona-ba ita nia preparasaun sira hotu,” Ramos Horta hateten.
Ramos-Horta hateten, nasaun hotu membru ASEAN iha lian ida hodi aseita Timor-Leste nia adezaun no sei ofisializa iha fulan outubru tinan ne’e.
“Nasaun hotu-hotu aseita ona ita nia adezaun, balu aprezenta ona sira programa atu ita bele haruka ita nia funsionariu no ita nia polítiku sira, programa ida rasik ha’u ko’alia ho Primeiru-Ministru Singapura no Ministru Negósiu Estranjeiru Singapura atu halo programa espesiál ida atu nune’e lider polítiku timoroan sira, lider emprejariál, akademika balu bele ba Singapura halo kursu iha meiu oioin bele online no bele partisipa direita, kursu hirak ne’e babain halo iha Estadu Unidu Amerika no balu halo iha Singapura, ne’e halo hanesan formasaun ba lideransa la’ós de’it polítika maibé ba futuru lider jerasaun foun sira,” Horta tenik.
Ramos-Horta hatutan, kona-ba kapasita rekursu umanu hodi sai hanesan lider Singapura porntu ona atu apoiu Timor-Leste bainhira sai membru plenu ASEAN.
“Kriteria ba formasaun ne’e ha’u sei haree uluk lai ho Primeiru-Ministru no Fidelis Magalhaens tanba nia uluk estuda mastradu haat, sai doutoramentu hola parte mós iha Governu no nia agora ema ida laiha partidu hamrik independente ho nune’e mak ha’u husu nia atu prepara dokumentu hodi submete ba Primeiru-Ministru atu hetan de’it lus verde tanba inisiativa ne’e Prezidente Repúblika nian atu ajuda ita nia polítika sira iha kuadru mediu no superior sira bele hetan formasaun di’ak liu,” Antiigu Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) ne’e konklui.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes




