Top

Governu-OMS diskute kona-ba implmenetasaun lei kontra tabaku iha TL

Ilustrasaun ema fuma sigarru. Imajen/Espesiál

DILI, 17 Novembru 2025 (TATOLI)—Ministériu Saúde (MS) liuhusi Gabinete Inspensaun Auditoriu servisu hamutuk ho lina Ministeriál sira no Organizasaun Mudiál Saúde (OMS) iha Timor-Leste hodi diskute kona-ba implementasaun lei kontrolu tabaku iha Timor-Leste.

Diretór Gabinete Inspensaun Auditoriu iha MS, Horacio Fernandes, hateten atividade ne’e importante tebes tanba Governu servisu hamutuk ho OMS atu ko’alia kona-ba oinsá atu implementa lei ne’ebé iha ho rigirozu hodi kontrola tabaku iha nasaun ne’e.

“Atividade ne’e ita halo ho tipu semináriu nasionál ida hodi konjuta ita-nia forsa ne’ebé husi instituisaun relevante sira atu bele hamosu matadalan implementasaun tuir rejime dekreitu-lei númeru 14/2016 kona-ba kontrolu tabaku nian,” Horacio Fernandes hateten ba jornalista sira iha Suai Room, Timor Plaza, ohin.

Nia esplika, iha semináriu ne’e atu diskute hamutuk ho liña Ministeriál sira atu nune’e bele tau forsa hamutuk hodi implementa dekreitu-lei ne’e ho di’ak.

“Reprezentante OMS ko’alia ona katak agora daudaun ita Timor ne’e, konsumu tabaku aas liu iha mundu 70 to’o 74% husi konsumidór sira-ne’e. Tanba ne’e mak responsabilidade ida ba iha Ministériu Saúde ho instituisaun relevante sira atu implementa dekretu-lei ne’e ho di’ak para ita bele redús konsusmidór tabaku sira,” nia dehan.

Kona-ba taxa tabaku, nia dehan, dauidaun ne’e mantein nafatin $50 kada kilogarma, nune’e mak semináriu ne’e hakarak husu opiniaun hotu-hotu husi liña Ministeriál atu hasa’e taxa tabaku hodi nune’e tabaku bele folin karun iha komunidade nia leet.

“Labele fasilita ita-nia oan, no ita-nia alin sira-ne’ebé mak hakarak sosá tabaku livremente,” nia hateten.

Iha okaziaun ne’e, Reprezenta OMS iha Timor-Leste, Arvind Mathur, informa sente kontente tebe-tebes partisipa iha sorumutu ida-ne’e hodi finaliza instrumentu implementasaun forsa servisu multisetorál atu hamenus fuma tabaku iha Timor-Leste.

“Ha’u kontente tebes atu hamutuk ho ita-boot sira iha sorumutu importante ida-ne’e hodi finaliza instrumentu implementasaun no estabelese forsa servisu multisetoriál nasionál ida atu hamenus fuma tabaku iha Timor-Leste,” Arvind Mathur dehan.

Tuir nia, fuma tabaku nu’udar ameasa saúde públiku ida-ne’ebé urjente liu iha mundu tomak no liuliu iha Timor-Leste.

“Ida-ne’e hamosu moras-fuan iha fuan, estruk, kankru, moras respiratóriu króniku no diabetes. Kondisaun hirak-ne’e hotu rezulta ita-nia ospitál sira-nia todan ba pasiente no kauza referénsia ba rai-li’ur, kustu boot ida-ne’ebé ita hotu lori tinan-tinan,” nia afirma.

Nia subliña, fuma tabaku nu’udar fatór importante ida-ne’ebé asosiadu ho stunting iha labarik sira-ne’ebé sira-nia inan-aman fuma tabaku hetan insidénsia aas liu, no risku ne’e aumenta tanba iha espozisaun boot liu ba fuma.

“Iha Timor-Leste, maizumenus ema na’in-haat (4) husi 10 fuma tabaku. Idade média hahú mak tinan 18 liu 80%, husi labarik sira hetan espozisaun ba fuma ho segunda-maun iha uma-laran, no 52% husi ema sira relata espozisaun iha fatin servisu no prevalénsia aas ida-ne’e ezije asaun imediata no desizivu,” nia afirma.

Governu Timor-Leste foti pasu importante sira iha lei nasionál kontrola tabaku no dekretu-lei Nú.14/2016. Nune’e mós, iha tinan 2023, Impostu Tabaku sa’e husi $19 kada kilograma ba to’o $100 no tuir mai tun ba $ 50 kada kilograma iha tinan 2024.

“Ekipamentu hirak-ne’e tenke halo implementasaun simples, konsistente no bele halo monitorizasaun atu nune’e la kumpre iha konsekuénsia reál. Ita mós hatene katak setór saúde labele halo ida-ne’e mesak de’it. Polísia, alfándega, edukasaun, komérsiu, finansa, autoridade Munisípiu no sosiedade sivíl hotu-hotu iha papél klaru. Konsulta ida-ne’e nu’udar ita-nia oportunidade atu define responsabilidade, tempu no mekanizmu koordenasaun atu nune’e ema hotu bele dada iha diresaun hanesan. OMS sente orgullu atu apoiaa Ministériu Saúde no parseiru sira hotu iha servisu ne’e, atu hasa’e kustu tabaku,” nia hateten.

Ekipamentu sira-ne’ebé diskute hela aliña ho Konvensaun Enkuadramentu OMS nian kona-ba Kontrola Tabaku, ne’ebé foka liu ba ambiente ne’ebé livre husi fuma, bandu ba reklamasaun no sponsorizasaun no bandu fa’an ba menór sira.

Nia hatutan, instrumentu no sistema sira-ne’ebé mosu husi konsulta ne’e sei sai instrumentál atu reforsa implementasaun lei sira kona-ba kontrola tabaku no asegura kumprimentu iha nivel nasionál no Munisípiu.

Diretór Ezekutivu Aliansa Nasionál Kontrolu Tabaku iha Timor-Leste, Sancho Fernandes, afirma hanesan Sosiedade Sivil haree katak enkontru ida-ne’e importante tebe-tebes atu tau atensaun.

“Ida-ne’e mak loloos mekanizmu ida-ne’ebé tuir dekretu-lei númeru 14/2016 hatuur nia implementasaun lei kontrola tabaku ne’e nia aproximasaun tékniku multisetorál duni. La’ós Ministériu Saúde de’it maibé Ministériu relevante sira seluk hanesan Ministériu Interiór (MI), Minsiteriu Ekonómia, SERVE, PNTL, Prezidente Autoridade no-mós seluk tan,” Sancho dehan.

Jornalista : Felicidade Ximenes

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!