MOE g7+ elojia maturidade polítika no transparénsia iha eleisaun Giné-Bisau

GINE-BISAU, 26 NOVEMBRU 2025 (TATOLI) – Misaun Observasaun Eleitorál (MOE) g7+ konsidera prosesu Eleisaun Prezidensiál no Lejizlativa Gine-Bisau, ne’ebé realiza simultaneamente iha 23 Novembru 2025, la’o ho transparénsia, seguru no iha maturidade polítika.
Diretór Operasionál g7+, Felix Piedade, hateten bazeia ba observasaun ne’ebé hala’o durante kampaña to’o loron votasaun, sira mós bele hetan esperiénsia balu ne’ebé aplika iha idaidak nia nasaun, tanba ein jeral eleisaun la’o livre, pasífika no transparente.
“Ida-ne’e manifesta maturidade polítika povu Giné-Bisau nian ho respeitu ba adversáriu polítiku no toleránsia polítika. Lisaun ida-ne’e sei fahe duni ho Estadu-membru g7+ sira seluk”, Felix Piedade dehan ba Tatoli, iha otél Ceiba, ohin.
Nia esplika katak durante tempu eleisaun, komesa husi abertura, votasaun no to’o kontajen, ofisiál meza halo serbisu ho profisionál, eleitór sira vota ho liberdade no hakmatek, no kompozisaun meza iha balansu jéneru, ho feto ne’ebé lidera meza balu.
MOE g7+ observa katak seguransa iha estasaun votu estavel, tanba prezensa polísia la barak, no eleitór sira mós komprende di’ak lala’ok ba votasaun. Prosesu kontajen iha finál la’o ho di’ak, nakloke ba ema hotu, tanba ofisiál sira halo sira-nia serbisu ho transparente.
Felix hateten katak Giné-Bisau halo Eleisaun Prezidensiál no Parlamentár iha loron ida de’it, ne’ebé fó vantajen ba aspetu lojístiku no kustu, no modelu ida-ne’e mós aplika tiha ona iha nasaun membru g7+ seluk hanesan Liberia, Sierra Leone no Illa Salomaun.
Nia rekomeda mós atu Timor-Leste konsidera redús númeru ofisiál iha kada meza, tanba iha Gine-Bisau iha na’in-tolu ka haat de’it, maibé sira bele jere prosesu votasaun hotu ho di’ak. Hodi salienta katak Giné-Bisau uza de’it rompi no depoizde eleisaun hatama fali.
“Kompara ho ita-nian ne’ebé imprime kaos barak, hasai osan mós barak, hanoin ba futuru ita bele mós konsidera opsaun sira ne’ebé iha, la’ós para hatún kualidade ne’ebé ita iha ona, maibé bele redús uitoan kustu ne’ebé gasta ba hala’o eleisaun”, dehan.
Diretór-Jerál Sekretariadu Tékniku Administrasaun Eleitorál (STAE), Elviro Fernandes Moniz, hateten kona-ba obsevasaun jerál iha Gine-Bisau katak kada nasaun iha rasik nia lei, sistema eleitorál, no kontestu polítiku ne’ebé diferente.
Tuir nia, eleisaun simultánea iha loron 23 Novembru 2025 la’ós de’it efisiénsia lojístiku, finansimanetu no operasionalizasaun, maibé fó oportunidade ba eleitór sira atu eskolla direta orientasaun polítiku nasaun nian husi lideransa kompletu.
“Referénsia di’ak ne’ebé ita bele foti nu’udar lisaun husi eleisaun Giné-Bisau maka maturidade polítika husi eleitór. Sira konsidera eleisaun hanesan festa demokrasia, bele iha diferensa polítika ka vizaun, maibé sira ne’e sei lori bá hakotu iha urna”, Elviro hateten.
Sekretáriu-Jerál Komisaun Nasionál Eleisaun Saun Tomé no Prínsipe, Melvim Nascimento Castro, mós hato’o katak prosesu eleitorál la’o ho hakmatek, no autoridade sira halo esforsu boot hodi organiza sufrájiu iha forma ordenadu. Maski iha dezafiu lojístiku ki’ik, votasaun jeralmente satisfatóriu no reflete maturidade demokrátika.
“Misaun ne’e permite ha’u atu akompaña besik momentu desizivu ida ba nasaun, hodi asiste sidadaun sira-nia kompromisu atu ezerse sira-nia direitu votu ho dalan pasífiku no ordenadu. Ida-ne’e hanesan esperiénsia ida ne’ebé enrikese no reforsa importánsia husi serbisu observadór sira-nian hodi hametin transparénsia no kredibilidade husi prosesu eleitorál sira”, nia dehan.
Melvim haktuir katak observasaun sira hatudu área ne’ebé presiza hadi’ak mak hametin edukasaun sívika, tanba esperiénsia hatudu katak envolvimentu sidadaun ne’ebé informadu mak fundamentál.
“Auzénsia husi kampaña sira sensibilizasaun no klarifikasaun nian ne’ebé maka’as limita kompriensaun kona-ba prosesu eleitorál no hamenus partisipasaun ne’ebé efetivu. Nune’e, esensiál atu investe nafatin iha edukasaun sívika, hodi promove preparasaun no konxiénsia ne’ebé boot liu iha eleitoradu nia leet”, katak.
Tuir nia, presiza mós investimentu iha formasaun ba ajente eleitorál sira, tanba falta formasaun adekuada fó impaktu ba efisiénsia no abilidade atu hatán ba eventu imprevistu sira.
Notísia relevante: Observadór g7+ rekomenda pontu prinsipál hodi fortalese transparénsia eleitorál iha Giné-Bisau
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

