Top

Provedór Virgílio Guterres nota presiza garante kondisaun tolu ho fundamentu direitu umanu

Prevedór Direitu Umanu no Justisa, Vírgilo Guterres ‘Lamukan’. Imajen TATOLI/Natalino Costa

DILI, 27 Novembru 2025 (TATOLI)–Prevedór Direitu Umanu no Justisa, Vírgilo Guterres ‘Lamukan’ nota hafoin Timor-Leste komemora tinan 50 Proklamasaun Independénsia no tinan 23 Restaurasaun Independénsia, haree husi pontu devista direitu umanu, presiza garante povu nia kondisaun ekonomia, sosiál no kulturál.

“Polítikamente ou direitu sivíl polítika ita bele orgullu tanba ita iha rejiaun ida-ne’e, apresia ita-nia liberdade nune’e sai ezemplar iha rejiaun ida-ne’e. Maibé ita ko’alia kona-ba direitu ekonómiku, sosial no kulturál ita sei dook tebes husi ita-nia ambisaun ne’ebé hakerek iha Konstituisaun atu moris di’ak, ita-nia ambisaun realidade sei kontráriu ho hakarak,” Provedór hateten ba jornalista sira iha iha ninia knaar fatin, Kaikoli, Kinta ne’e.

Nia dehan, líder rezisténsia sira iha prinsípiu hafoin Restaurasaun Independénsia dehan katak depois tinan 20 Timor sei sai nasaun dezevolvidu.

“Infelizmente ita seidauk realiza ida-ne’e. Entaun, husi parte ha’u-nia haree katak ita seidauk prova ba povu Timor-Leste katak Independénsia ne’e lori moris di’ak, liberdade asesu ba saúde no edukasaun. Depois 50 anos, ha’u-nia pontu devista katak ita seidauk hakonu garante ida-ne’e,” Virgílio akresenta.

Notísia relevante : MAE kapasita autoridade lokál kona-ba promove direitu umanu-governasaun di’ak

Tanba ne’e, nia konsidera iha ámbitu komemorasaun tinan 50 Proklasaun Independénsia la’ós ona atu sai reflesaun.

“Ba ha’u reflesaun ne’e kleur tiha ona. 50 anos tenke sai pontu partida atu hahú hatudu katak independénsia ne’e la’ós vale ba ema ida ka ema rua de’it, ou vale ba uluk na’i-ulun sira de’it, vale ba ministru no deputadu de’it, mas vale ba ema hotu. Ba povu hotu husi Tutuala to’o fronteira Oékusi no Ataúru liuhusi Jako tenke sente katak independénsia duni. Infelizmente ha’u-nia pontu devista to’o agora sentimentu independénsia ne’e ba ita hotu seidauk,” Provedór katak.

Nia foka ba Timor-Leste nia rekursu umanu, nota katak la’ós ona kestaun tanba iha barak, maibé presiza halo jestaun.

“Problema mak kapasidade ba ukun-na’in sira atu halo jestaun ba rekursu, tau ema tuir nia kapasidade, la’ós tau tanba ne’e família no partidu, tanba buat barak lala’o ambisaun atu hakonu povu ninian moris di’ak mós lala’o,” nia tenik.

Observa mós katak, durante tinan 20-resin hahú Timor-Leste sai Estadu ida too agora konsentra liu iha polítika poder no la konsentra atu dezenvolve setór edukasaun no saúde

“Ita halo planu di’ak iha suratahan leten iha prátika ita la halo, ita halo buat seluk to’o agora. Ita haree alokasaun orsamentu ba saúde hira? Ba edukasaun hira? ba agrikultura hira? barak liu ba infrastrutura, ba setór xave sira ne’e ita aloka menus,” Provedór hatutan.

Labele partidiza asuntu públiku

Iha sorin seluk, Provedór Virgílio Guterres sujere Governu atu labele partidiza asuntu públiku

“Asuntu eduksaun, saúde no agrukultura ne’e asuntu povu nian, ne’ebé labele partidariza oin dehan ne’e FRETILIN nian, CNRT nian ka PD nian,” nia fó hanoin.

Nune’e mós nia husu ba polítiku sira atu labele partidiza Funsaun Públika, tanba nota katak partidu ida sa’e karrgu ba Diretór,  nia troka hotu ho nia ema ne’ebé la’ós profisionál, nune’e mós partidu seluk sa’e filafali ba hasai hotu fali.

Setór xave edukasaun, saúde no agrikultura seidauk la’o di’ak

Iha biban ne’e, Prevedór Vírgilo Guterres hateten katak durante ne’e setór xave sira hanesan edukasaun, saúde no agrikultura seidauk la’o ho di’ak.

“Infelismente ha’u-nia pontu devista keixa,advokasia, monitorizasaun ne’ebé PDHJ halo ikus liu ba área sira ne’e. Liliu ba iha área saúde sai preokupasaun boot liu, iha pelumus tinan-rua ka tinan-tolu ba kotuk,” nia tenik.

Nota mós katak, tinan 23 ukun-an ona maibé Ospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV) nia situasaun sei hanesan.

“Atendimentu sei nafatin hanesan preokupasaun ba públiku. Ita haree Sentru Saúde iha foho ne’ebá iha fulan-rua ba kotuk liu ba ha’u bá iha Maliana mákina X-Ray a’at, bateria mak ladi’ak. Tanba ne’e ema labele halo diagnóstika ba ema,” nia dehan.

Provedór mós haree aldeia lubuk ida, suku lima iha Ataúru mak ambulánsia ida de’it.

“Buat ida-nee nia kondisaun mós hanesan iha Maliana, Ambulánsia ida de’it. Ne’e depois tinan 23 ita Restaura Independénsia ne’e ita la sura husi 75. Tanba hahú ukun rai ne’e depois tinan 2002 tesik mai,” nia reforsa.

Antes ne’e, Prevedór halo observasaun mós iha setór agrikultura no haree iha Tunubibi, Manatutu no Baukau natar barak agora nakonu ho uma.

“Ema la kuda hare ona, maibé ema kuda uma iha laran. Setór agrikultura barak liu ita moris depende ba importasaun husi li’ur, la’ós la depende, mas ita haree ita-nia fatin sira ne’ebé hanesan produsaun agríkola ne’e la produtivu, ne’e sinál ita ladún investe di’ak iha setór ida-ne’e,” nia katak.

Jornalista     : Natalino Costa

Editora          : Julia Chatarina

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!