iklan

INTERNASIONÁL, POLÍTIKA

PR Ramos-Horta husu CPLP suspende Giné-Bissau

PR Ramos-Horta husu CPLP suspende Giné-Bissau

Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 10 Dezembru 2025 (TATOLI)–Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, husu ba Komunidade Nasaun Sira Ko’alia Lian Portugés (CPLP) atu suspende Giné-Bissau atu nune’e labele hamonu kredibilidade organizasaun ne’e nian.

Notísia Relevante: Ramos-Horta kondena golpe Estadu iha Giné-Bissau

“CPLP labele tolera, Giné-Bisau tenke hetan suspensaun husi organizasaun ne’e, halo golpe beibeik. Uluk eleisaun la’o di’ak, povu vota, entaun Prezidente ida hatene nia lakon, inventa golpe, golpe ne’e kontra nia, bosok halai depois fila, militár iha ne’ebá ninian hotu, ne’e demais,” Ramos-Horta hateten ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru Pite, kuarta ne’e.

Nia dehan, foin lalais CPLP deside no fó konfiansa ba Timor-Leste liuliu Xefe Estadu José Ramos Horta hodi solusiona problema Giné-Bissau, maibé Ramos-Horta rejeita no laiha tempu.

“Buat ne’ebé halo iha ne’eba demais no ha’u laiha tempu atu ba iha ne’ebá. Ha’u ezije mak CPLP foti pozisaun ida ho dignidade, labele taka matan ba ida-ne’e, se taka matan mak CPLP lakon kredibilidade,” Ramos-Horta dehan.

Ho situasaun ne’ebé ladun di’ak iha Giné-Bissau, Uniaun Afrikana mós foti ona desizaun hasoru nasaun referida atu labele envolve ona iha organizasaun Uniaun Afrikana.

Tanba ne’e, Ramos-Horta kondena maka’as Eis-Prezidente Giné-Bissau, Umaro Sissoco Embaló ne’ebé kria gople maibé halai sees no lakohi atu buka solusaun ba problema ne’ebé nia rasik mak kria.

Golpe iha Guné-Bissau

Iha loron 26 fulan-Novembru tinan 2025, Prezidente Giné-Bissau nian, Umaro Sissoco Embaló, hetan kaer iha golpe Estadu ne’ebé halo hosi Brigadeiru-Jenerál Dinis Incanha, Xefe Gabinete Militár Prezidensiál nian.

Ofisiál militár sira deklara katak sira kaer ona “kontrolu totál” ba nasaun no estabelese Altu Komandu Militár ba Restaurasaun Seguransa Nasionál no Orden Públiku, lidera husi Jeneral Horta Inta-A Na Man.

Golpe ne’e akontese loron ida antes rezultadu sira hosi eleisaun jerál sira Giné-Bissau nian iha tinan 2025, ne’ebé hala’o iha loron 23 fulan-Novembru, ne’ebé mak Embaló kandidata-an fali – sei fó sai ofisialmente.

Eleisaun jerál sira hala’o iha Giné-Bissau loron 23 fulan-Novembru tinan 2025, hodi hili prezidente ida no membru sira husi Asembleia Nasionál Populár nian. Kredibilidade votu nian hetan kestiona husi grupu sosiedade sivíl sira no observadór sira seluk hafoin partidu opozisaun prinsipál, PAIGC, hetan bandu atu partisipa iha eleisaun prezidensiál.

Misaun observadór CEDEAO nian retira hafoin simu ameasa sira espulsaun nian fulan hirak antes eleisaun. Maibé, observadór sira hosi Uniaun Afrikana nafatin marka prezensa. Tantu Prezidente atuál, Umaro Sissoco Embaló, no kandidatu opozisaun nian Fernando Dias da Costa reklama vitória iha eleisaun prezidensiál.

Golpe ne’e akontese enkuantu rezultadu ofisiál sira sei pendente hela iha loron 27 fulan-novembru. Ida-ne’e maka golpe ka tentativa golpe ba dala neen iha Guiné-Bissau dezde nasaun ne’e nia independénsia hosi Portugál iha tinan 1974, ho golpe Estadu ne’ebé susesu ikus liu akontese iha tinan 2012.

Tentativa golpe Estadu rua foin lalais ne’e, iha tinan 2022 no 2023, mós alvu ba Embaló, enkuantu alegasaun sira kona-ba planu golpe nian mós mosu iha fulan-Outubru nia rohan iha tinan 2020. Tentativa golpe ikus iha 2023 dudu nia atu disolve Asembleia no ukun liuhosi dekretu, maski nia krítiku sira akuza nia kria krize ida nu’udar deskulpa atu reprime opozisaun.

Iha loron 26 fulan-novembru tinan 2025, loron ida antes rezultadu ofisiál eleisaun nian ne’ebé mak ajenda atu fó sai, rona tiru iha palásiu prezidensiál nia liur iha kapitál, Bissau, ho mane sira ho farda militár ne’ebé mak haree okupa estrada prinsipál ne’ebé maka lori ba edifísiu.

Rona mós tiru iha ministériu interiór no Komisaun Nasionál Eleitorál, ne’ebé obriga ema atus ba atus halai sai hosi área afetadu sira.

Portavós ida hosi Prezidente Embaló akuza ema armadu sira-ne’ebé iha ligasaun ho Fernando Dias hodi ataka komisaun eleitoral hodi impede anúnsiu hosi rezultadu eleitorál sira.

Eis-primeiru-ministru no xefe PAIGC, Domingos Simões Pereira, ne’ebé apoia no akompaña nia iha enkontru ida ho observadór eleitorál sira bainhira mosu notísia kona-ba violénsia, akuza Embaló tenta simula golpe-de-estadu ida atu nune’e nia bele deklara estadu emerjénsia hafoin hatene katak nia lakon eleisaun.

Iha loron hanesan, Prezidente Embaló hatete ba Jeune Afrique katak nia hetan kaer lahó violénsia iha nia eskritóriu iha tuku 13:00 GMT iha ‘golpe’ ida ne’ebé lidera hosi Brigadeiru Jenerál Dinis Incanha, xefe Gabinete Militár Prezidensiál nian.

Tuir informasaun, Embaló hetan detensaun iha kuartél jerál no hetan tratamentu di’ak. Ofisiál oioin mós hetan kaer, inklui xefe Estadu-Maior jerál forsa armada nian, Jenerál Biague Na Ntan, nia adjuntu, Jenerál Mamadou Touré, no ministru interiór Botche Candé.

Dias no Simões Pereira mós hetan kaer, maibé, Dias depois hateten katak nia halai sai no promete atu reziste golpe. Observadór eleisaun internasionál ida mós hateten katak xefe komisaun eleitorál nian hetan kaer no komisaun nia sede hetan taka husi militár sira. Tropa sira husi guarda prezidensiál no unidade sira jandarmaria elite nian asegura palásiu prezidensiál.

Iha kuartél ezérsitu, ofisiál militár sira-ne’ebé lidera hosi portavós no xefe uma-kain militár iha palásiu prezidensiál, Brigadeiru Jenerál Dinis Incanha, fó sai deklarasaun ida iha televizaun estadu nian hodi fó sai katak sira foti ona ‘kontrolu totál’ ba nasaun, no haruka suspensaun ba instituisaun no mídia polítika hotu-hotu, prosesu eletór taka fronteira internasionál sira, no impozisaun ba restrisaun indefinidu.

Jornalista : Hortencio Sanchez

Editór       : Cancio Ximenes

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!