iklan

NASIONÁL, DILI, HEADLINE, POLÍTIKA

Deklarasaun konjunta kona-ba harii parseria foun ba Era Foun entre Timor-Leste no Austrália

Deklarasaun konjunta kona-ba harii parseria foun ba Era Foun entre Timor-Leste no Austrália

Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, simu vizita ofisiál Primeiru-Ministru Austrália, Anthony Albanese,iha Palásiu Governu, kuarta (28/01). Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 28 Janeiru 2026 (TATOLI) – Deklarasaun konjunta kona-ba harii Parseria Foun Ba Era Foun (Parseria Foun ba Era Foun) entre Governu Repúblika Demokrátika Timor-Leste no Governu Austrália, iha Dili.

Deklarasaun konjunta ne’e ho pontu importante 25 mak hanesan tuir mai ne’e:

  1. Timor-Leste no Austrália nu’udar parseiru no viziñu ho istória, valór, rejiaun no futuru ne’ebé hanesan. Rekoñese forsa husi parseria, Sua Exelénsia Kay Rala Xanana Gusmão, Primeiru-Ministru Timor-Leste no Honorável Deputadu Anthony Albanese, Primeiru-Ministru Austrália deside atu estabelese Parseria Foun ba Era Foun (“Parseria”), ne’ebé Tetum ba Parseria Foun ba Era Foun. Hodi deklara Parseria, Governu rua kompromete ba kooperasaun kontínua, konsultasaun no respeitu mútuo ba soberania nasionál.

Pilár ida: Dame no integrasaun rejionál

  1. Nu’udar belun besik no viziñu, relasaun entre Timor-Leste no Austrália hetan apoiu husi interese komún ba ida-idak nia susesu. Ami fahe vizaun ida ba rejiaun ida ne’ebé mak pasífiku, estavel no prósperu. Ita sei servisu hamutuk atu tane aas lei internasionál, proteje direitu umanu no prevene konflitu.
  2. Dame, seguransa no estabilidade nu’udar pré-kondisaun nesesáriu ba dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál iha Austrália, Timor-Leste no ita-nia rejiaun ne’ebé ita fahe. Ami kompromete ba komunikasaun regulár, konsultasaun no kolaborasaun kona-ba ami-nia interese seguransa komún, inklui seguransa marítima, esforsu atu prevene tráfiku umanu, kontrabandu ema, krime transnasionál no infraestrutura krítiku.
  3. Austrália rekoñese katak Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN hanesan realizasaun istóriku ida, no marku signifikativu ida ba Timor-Leste nia kompromisu kleur ona ba integrasaun rejionál. Austrália sente orgullu tanba apoia Timor-Leste nia viajen ASEAN nian husi inísiu no sei kontinua apoia Timor-Leste nia prioridade sira nu’udar Estadu-membru ASEAN nian, nune’e adezaun ba ASEAN fó benefísiu diretu ba povu Timoroan no kontribui ho pozitivu ba pás, estabilidade no prosperidade rejionál. Ami reafirma ami-nia kompromisu hamutuk ba sentralidade ASEAN nian no importánsia husi arkitetura rejionál ne’ebé lidera husi ASEAN ne’ebé nakloke, transparente, bazeia ba regra sira no inkluzivu.
  4. Ita-nia polísia, dezenvolvimentu fronteira no ajénsia imigrasaun sira sei kontinua serbisu hamutuk hodi reforsa ita-nia dezenvolvimentu ne’ebé fahe. Ita sei hametin istória Programa Dezenvolvimentu Polísia Timor-Leste no kooperasaun tuir Nota Entendimentu kona-ba Migrasaun no Jestaun Fronteira. Ami sei kontinua atu fasilita viajen no tempu livre nian entre ami-nia nasaun sira, hanesan asesu ba sidadaun timoroan sira ba vistu Frequent Traveller Stream ba tinan 10 Austrália nian.
  5. Rekoñese importasaun atu hasa’e reziliénsia rejionál ba risku sibernétiku sira, ami sei serbisu besik atu harii abilidade no kapasidade sira sibernétiku nian, hasa’e konxiénsia maka’as kona nian-ba risku sibernétiku sira no hametin fahe fahe relasaun ho sibernétiku entre ajénsia nian sira aplika leisaun.
  6. Austrália no Timor-Leste fahe kona-ba kooperasaun defeza ne’ebé kle’an. Ami afirma ami-nia kompromisu atu kontinua dezenvolve relasaun defeza modernu ida ne’ebé buat hotu ba parseria, soberania no interese ita-nia nasaun rua nian. Liuhusi Programa Kooperasaun ba Defeza, ita sei hametin kolaborasaun ne’ebé fó benefísiu ba malu no kleur ona entre ita-nia forsa defeza sira hodi koletivamente ba estabilidade no dezenvolve nasionál, rejionál no internasionál.
  7. Hanesan hatudu ona husi Tratadu 2018 Entre Austrália no Repúblika Demokrátika Timor-Leste Estabelese Fronteira Marítima iha Tasi Timor (Tratadu Fronteira Marítima), ita reafirma valór no importánsia husi regra no instituisaun internasionál sira, no rezolve disputa sira ho dame tuir lei internasionál, inklui Konvensaun Nasaun Unida nian kona-ba Lei Tasi nian (UNCLOS, sigla inglés). Ami reafirma karáter universál no unifikadu hosi UNCLOS ne’ebé estabelese enkuadramentu legál kompreensivu iha ne’ebé atividade hotu-hotu iha tasi no tasi sira tenke bele.
  8. Rekoñese katak mudansa klimátika sei agrava frekuénsia no intensidade dezastre naturál sira, ami kompromete atu oferese atu tulun malu tuir dezastre signifikativu sira no atu harii mekanizmu sira ba koordenasaun ne’ebé di’akliu. Austrália kompromete atu hametin apoiu ba preparasaun ba dezastre no esforsu rekuperasaun ne’ebé lidera husi lokál, inklui liuhosi dezenvolvimentu profisionál. Ami espresa ami-nia apoiu ba esforsu internasionál sira, inklui liuhosi Fundu ba hatán ba Lakon no Estragus, hodi tulun nasaun no komunidade sira ne’ebé esperiénsia no partikularmente vulnerável ba impaktu adversu sira hosi mudansa klimátika. Ami kompromete liután ba kooperasaun kona-ba mitigasaun no adaptasaun ba mudansa klimátika, inklui liuhosi apoia dezenvolvimentu no transferénsia teknolojia sira ne’ebé apropriadu no asesivel no kapasitasaun relasionadu sira hodi apoia reziliénsia no dezenvolvimentu ne’ebé responde ba klima.

Pilár rua: Prosperidade no reziliénsia

  1. Austrália no Timor-Leste fahe ambisaun ida atu Greater Sunrise bele dezenvolve lalais ba benefísiu Estadu rua nian hanesan prevee ona iha Tratadu Fronteira Marítima istóriku. Ho orientasaun husi espíritu amizade no kooperasaun ne’ebé hanesan iha ne’ebé ami konkorda Tratadu no fasilita Sunrise Joint Venture nia hala’o Estudu Konseitu independente istóriku iha 2024, Austrália no Timor-Leste kompromete atu serbisu besik hamutuk no ho Sunrise Joint Venture ho boa fé atu dezenvolve liña tempu ambisiozu ida hodi konklui Produsaun Kode Petróleu Médiu, Sunrise Fahe Kontratu, no enkuadramentu rejime fiskál ne’ebé ezije tuir Tratadu Fronteira Marítima, nune’e permite progresu konkretu ba dezenvolvimentu rekursu nian. Ministru Rekursu Austrália nian no Ministru Petróleu no Rekursu Minerál Timor-Leste nian kompromete liután atu halo empeñamentu bilaterál, iha fulan hirak tuirmai, hodi superviziona diretamente negosiasaun aseleradu sira hodi finaliza lalais dokumentu sira iha leten.
  2. Hodi nota Estudu Konseitu no importánsia reziliénsia ekonómika Timor-Leste nian, Austrália no Timor-Leste enkoraja Empreza Konjunta Sunrise atu halo utilizasaun ba Estudu ne’e no aprezenta lalais ba Estadu sira proposta Konseitu Dezenvolvimentu ba Greater Sunrise ne’ebé bele satisfas ezijénsia Tratadu Fronteira Marítima nian. Ami mós kompromete atu apoia Empreza Konjunta Sunrise nian hodi avansa projetu ne’e lalais bainhira Estadu sira aprova Konseitu Dezenvolvimentu ida de’it.
  3. Austrália rekoñese kompromisu Timor-Leste nian ba prosesamentu iha rai-maran no ba projetu Tasi Mane iha kosta-súl. Austrália sei fó apoiu ba solusaun komersiál ruma ne’ebé viável atu dezenvolve Greater Sunrise ne’ebé propoin husi Sunrise Joint Venture ne’ebé konsistente ho Tratadu Fronteira Marítima. Ida-ne’e krítiku atu avansa ita-nia objetivu kompartilladu atu asegura katak projetu ne’e apoia diversifikasaun ekonómika iha Timor-Leste no fó benefísiu sosio-ekonómiku sustentável ba tempu naruk ba nia povu. Dezenvolvimentu Greater Sunrise nian tenke apoia estabilidade ekonómika, polítika no sosiál Timor-Leste nian, ne’ebé Austrália iha kompromisu maka’as. Timor-Leste ida ne’ebé estavel, independente no prósperu sei sai ba Estadu sira seluk iha rejiaun ne’e no importante ba Austrália.
  4. Hanesan ho esperiénsia pasadu durante jestaun ba Área Konjunta Dezenvolvimentu Petrolíferu, Austrália sei tulun Timor-Leste hodi fahe, liuhosi nia departamentu relevante no ajénsia reguladora sira, koñesimentu tékniku no regulatóriu kona-ba saúde, seguransa, ambientál no asuntu relevante sira seluk. Austrália mós sei estabelese Fundu Infraestrutura ida atu uza iha Timor-Leste no aloka ba ida-ne’e parte fiksu pursentu sanulu hosi reseita totál Estadu sira-nian hosi projetu Greater Sunrise, ne’ebé finansia tomak hosi Austrália nia parte hosi reseita iha futuru. Austrália sei estabelese Fundu bainhira solusaun komersiál ruma ne’ebé propoin hosi parte komersiál sira hetan akordu hosi Estadu sira ne’ebé konsistente ho ezijénsia sira hosi Tratadu Fronteira Marítima nian. Kompromisu ida-ne’e sei haree pelumenus tersu ida hosi reseita Austrália nian hosi projetu ne’ebé fornese ba Timor-Leste liuhosi Fundu Infraestrutura. Fundu ne’e sei estabelese no ko-dezeña iha espíritu parseria nian, ho respeitu ba Timor-Leste nia soberania no importánsia hosi operadór LNG ida ne’ebé estabelese ona no fó apoiu ba malu ba Greater Sunrise.
  5. Ami sei kontinua ami-nia parseria ne’ebé forte atu asegura katak programa sira mobilidade traballu nian iha Austrália fó benefísiu ba malu no fó rezultadu ekonómiku no sosiál pozitivu ba traballadór sira, sira-nia família no negósiu sira iha nasaun rua ne’e. Ita mós sei servisu hamutuk hodi hasa’e edukasaun no formasaun téknika no vokasionál (TVET) ba juventude Timor-oan sira. Liuhusi parseria ida-ne’e, Timor-Leste no Austrália sei serbisu hamutuk hodi permite traballadór timoroan hamutuk 10,000 atu hetan oportunidade empregu iha Austrália to’o tinan 2027-28, inklui liuhosi eskema Pacific Australia Labor Mobility (PALM).
  6. Timor-Leste no Austrália sei garante ita-nia kooperasaun dezenvolvimentu promove Timor-Leste nia prosperiedade no reziliénsia. Liuhusi dezenvolvimentu ne’ebé lidera hosi lokál, ami sei apoia servisu sira ho kualidade; kreximentu ekonómiku ne’ebé inkluzivu no sustentável; no esforsu atu garante ema Timoroan hotu-hotu bele buras no buras hanesan.
  7. Timor-Leste no Austrália komprometidu atu servisu hamutuk hodi fó apoiu ba implementasaun Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Timor-Leste nian 2011–2030, ho foku ba diversifikasaun ekonómika, kriasaun empregu no dezenvolvimentu sustentável ba setór estratéjiku sira inklui petróleu, agrikultura no turizmu.
  8. Ami kompromete atu identifika no atua oportunidade sira hodi hasa’e dezenvolvimentu setór privadu, inklui liuhosi hasa’e komérsiu no investimentu rua-dalan nu’udar parte ida hosi Invested: Australia nia Estratéjia Ekonómika Sudeste Aziátiku nian to’o 2040. Ami mós sei halo parseria hodi permite prestasaun infraestrutura sira ne’ebé hamosu kreximentu ekonómiku sustentável no empregu lokál iha Timor-Leste, inklui liuhosi Fasilita Infraestrutura Austrália nian ba Finansa Pasífiku (AIFFP). Esforsu sira-ne’e sei iha foku partikulár ida ba pozisaun sira semi-kualifikadu nian.
  9. Nu’udar maluk Estadu marítimu, Austrália respeita Timor-Leste nia ligasaun kle’an ho oseanu. Ami sei buka oportunidade sira hodi hasa’e ami-nia kooperasaun Ekonomia Azúl, inklui apoia Polítika no Planu Asaun ba Promosaun Ekonomia Oseanu ida ne’ebé Reziliente no Sustentável iha Timor-Leste (2025-2035) no liuhosi troka lisaun sira kona-ba ekoturizmu tasi nian no jestaun ba Área Protejida Tasi nian sira.

Pilár datoluk: Ligasaun ema-ba-ema no institusionál

  1. Ami kompromete atu haklean amizade, kolaborasaun no solidariedade entre povu timoroan no australianu. Ligasaun sira-ne’e harii iha valór komún sira, inklui respeitu kle’an iha nasaun rua ne’e ba demokrasia no direitu umanu.
  2. Ami sei kontinua hametin ligasaun edukasaun, kulturál, sosiál no relijioza entre ami-nia komunidade sira, inklui liuhosi Grupu Amizade Komunidade nian, Programa Voluntáriu Austrália nian, Programa Kooperasaun ONG Austrália nian no bolsa estudu Prémiu Austrália nian.
  3. Ami rekoñese lasu sira ne’ebé metin entre veteranu timoroan no australianu sira, ne’ebé mantein liuhosi Timor-Leste nia Konsellu Kombatente sira ba Libertasaun Nasionál. Ami sei kontinua hametin komemorasaun sira Loron Anzac nian iha Dili, no haburas kolaborasaun kona-ba turizmu istóriku no komemorativu hodi fó onra no prezerva ita-nia istória ne’ebé ita fahe.
  4. Ami sei serbisu atu hametin ligasaun institusionál sira liuhosi apoia arranju sira entre ajénsia governu nian no parlamentu sira, no enkoraja entre sosiedade sivíl no organizasaun sira mídia nian.
  5. Ita rekoñese katak ita-nia joven sira mak ita-nia futuru. Ami sei servisu besik no investe iha kriasaun edukasaun foun, formasaun, empregu no oportunidade dezenvolvimentu lideransa ba juventude Timoroan sira, inklui ba traballadór eskema PALM ne’ebé fila hikas mai Timor-Leste. Ami mós sei estabelese inisiativa sira ba líder emerjente sira iha nasaun rua ne’e atu envolve no harii ligasaun sira ba moris tomak.

Planu asaun konjunta

  1. Ita fó knaar ba ita-nia Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun no Ministru Negósiu Estranjeiru respetivamente atu koordena formulasaun Planu Asaun Konjuntu ida hodi realiza Parseria. Nasaun rua ne’e sei halo revizaun ba implementasaun, inklui liuhosi Diskursu anuál sira hosi Ofisiál Superiór sira.
  2. Ministru Negósiu Estranjeiru sira Timor-Leste no Austrália nian sei haka’as-an atu hasoru malu pesoál pelumenus tinan ida dala-ida hodi ko’alia kona-ba prioridade sira atu hadi’a liután relasaun entre nasaun rua ne’e.

TATOLI

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!