DILI, 20 Fevereiru 2026 (TATOLI)—Diretór Departamentu Tetun husi Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), Nuno da Silva Gomes, hateten lian materna mak kontribui maka’as ba dezenvolvimentu tetun iha Timor-Leste, maibé iha nia fonte prinsipál rua importante mak tetun lokál hanesan tetun terik sira no fonte seluk mak tetun prasa ne’ebé maihosi lian portugés.
“Tetun terik fó kontribuisaun maka’as loos, tanba iha nia vokabuláriu tradisionál no iha nia mekanizmu ne’ebé forma hodi tetun prasa ne’e la soi. Pur-ezemplu, tetun terik ne’ebé hatama mai tetun prasa. Nia verbu de’it mak tama hanesan “ha’u hemu bee”, saya minum air, eu bebo agua. Entaun kuandu temi bebidas tetun prasa lakon ona. Entaun ho nune’e tetun terik fó nia forma hodi tetun sai modern mak liuhosi konstribuisaun tetun Terik,” nia dehan ba TATOLI, iha nia kna’ar fatin Liseu, Sesta ne’e.
Maibé, nia dehan, iha dezafiu ne’ebé mak maihosi makdalen sira atu uza tetun ho di’ak mak tenke hadomi, hanai no haloko daudaun.
“Oinsá mak haloko enkuantu ita la hadomi no la hanai nia (tetun). Presiza ho tetun ida de’it, labele halo rebo-rebo maibé presiza hakerek akadémika. Akadémika mak hatene tau asentu iha-ne’ebé. Maibé ami-nia esforsu ba kontribuisaun tetun dezde uluk to’o agora ba ita-nia profesór sira kona-ba oinsá forma tetun tuir ortografia padronizada nian, tanba tetun hakerek oin seluk no portugés oin seluk, depois ninia sistema son la hanesan,” nia dehan.
Nia fó ezemplu, ema portugés sira kuandu lee o iha kotuk ne’e temi u, nia hakerek crusamento lee kruzamentu, tetun hakarak halo tuir nune’e, entaun ne’e sala. Ezemplu, feto labele lee fetu, ne’e labele. Sistema no forma idak-idak nian. Ida-ne’e sai dezafiu boot hodi dezenvolve tetun.
“Tanba ne’e mak iha polítika dezenvolvimentu uza fonte haat hanesan tetun terik, tetun prasa, portugés no tetun kreda mak hodi kontibui ba dezenvolvimentu tetun. Ita sei la foti husi lian materna hanesan makasae ka mambae nian maibé ita foti tetun terik hodi dezenvolvimentu tetun sei la bá foti lian materna seluk tanba lian materna barak, kuandu halo tuir ne’e problema,” Nuno haktuir.
Nia dehan durante ne’e tetun terik maihosu ema Soibada, Alas, Suai no Vikeke. Entaun estudante halo peskiza hosi ne’ebá. Hanesan Suai sira bolu enfermeiru ne’e dehan makbalin. Ida-ne’e ema Dili la hatene entaun ida-ne’e mak hili hodi tau iha tetun.
“Ha’u rekomenda ba estudante sira tenke hadomi tetun uza nia no tuir regra ne’ebé ita estabelese ona. Tenke hakerek tuir ortografia ida de’it nune’e labele sala iha hakerek. Nune’e mós ba joven atu kontinua nafatin hariku liután sira-nia lian materna ne’ebé loron-loron ko’alia tanba lian materna mak fó kontribuisaun boot liuliu tetun terik ne’ebé kontribui maka’as iha dezenvolvimentu tetun,” dsiretór subliña.
Biban ne’e resposavel husu ba Estadu atu labele mai ho padraun oioin fali, fó ona fiar ba Instititu Nasionál Linguístiku (IINL) halo ne’e ema hotu tenke tuir, labele hakerek no ko’alia kontráriu no to’o balun dehan Estadu nia mak sala fali. Ida-ne’e mós Estadu nonook hela de’it. Estadu ho Governu presiza haree asuntu ida-ne’e para futuru uza lian ida-de’it.
Iha sorin seluk, Diretora INL, Rosa da Costa, hatutan presiza prezerva lian materna idak-idak nian tanba ne’e identidade Timor-Leste nian.
“Lian materna ne’e ita tenke prezerva duni. Ita labele hanoin dehan tenke lian aprende seluk hodi aprende siénsia maibé tanba lian materna mai ho kedas ita-nia beila nia tempu, entaun presiza prezerva hodi lian materna labele lakon. Lian materna mak hatuur identidade ema idak-idak nian maski timoroan hotu. Ita-nia kultura ida de’it, lisan la hanesan. Entaun lisan ne’e haleno hosi lian materna ne’e,” Rosa esplika.
Diretora dehan atu prezerva mak INL hahú tiha ona nia servisu dezde INL estabele. INL nia servisu mak rekolla lian materna atu halo nia livru disionáriu, vokabuláriu no perfíl sira.
Entretantu, estudante Zelina de Jesus Mendes, hosi Departamentu Tetun iha UNTL, dehan lian materna ne’e halo-parte kultura ida iha Timor-Leste, entaun presiza ema hotu nia kontribuisun mak Pratika loron-loron iha uma no sosiedade.
“Atu prezerva ita-nia lian materna no tetun atu labele lakon, hanesan joven ho defisiénsia nafatin pratika loron-loron iha uma ho família, kolega no komunidade,” Zelina tenik.
Zelina dehan iha pontu importante ida hodi kontribui lian materna no tetun mak hakerek poezia, istória no lee livru no mós jornál. Seluk mak uza tetun iha mídia sosiál, post vídeo, ka halo konten ho tetun iha Facebook, TikTok, YouTube. Ida-ne’e bele ajuda lian hodi kontinua moris iha área dijitál.
“Maibé iha tempu ohin loron dezafiu balun ne’ebé joven ho defisiénsia no lahó defisiénsia hasoru atu garante no pratika lian materna iha komunikasaun loron-loron. Pontu dahuluk mak influénsia lian estranjeiru tanba lian materna sira hanesan iha eskola no mídia, uza barak liu lian portugés no lian inglés, entaun joven defisiénsia sira dalaruma sente lian ne’e mak modernu liu. Ida-ne’e sira bele hamenus lian materna no sai dezafiu ida,” nia esklarese.
Nune’e, hanesan joven ho defisiénsia hakarak rekomenda ba joven no kolega, família no komunidade hotu atu dignifika, prezerva no promove hodi labele lakon. Ba Governu presiza nafatin fo importánsia boot ba lian materna no tetun iha Timor-Leste.
Aleinde ne’e, estudante Gabriel de Araújo, Departamentu Tetun UNTL dehan atu lian materna labele lakon mak presiza halo komunikasaun loron-loron ho família no iha públiku.
“Bainhira ita prezerva ita-nia lian materna no lian tetun, ne’e kontinua iha komunikasaun entre kolega, família, atu labele lakon. Tanba lian materna hanesan kultura ko kostume ida mai ita. Ita tenke dezenvolve no valoriza ita-nia lian materna ne’e,” Gabriel hatutan.
Nia dehan kestaun lian materna balun lakon ne’e tanba komunikasaun entre lian materna iha uma laiha ona, dala barak uza liu tetun iha uma. Ida-ne’e kontribui ba lian materna bele lakon. Ne’ebé, hanoin tetun bele ko’alia iha fatin públiku ka eskola sira, maibé iha uma tenke ho lian materna.
“Ho loron mundiál lian materna ne’e ha’u hakarak selienta ba ita hotu, liliu estudante sira atu dignifika no promove nafatin dalen materna ne’e liuhusi komunikasaun entre família tanba lian materna hanesan kultura Timor-Leste nian,” Gabriel hateten.
Nune’e mós, estudante Sandrina da Silva tenik, atu labele lakon lian materna ne’e mak halo pratika ko’alia lian materna liuhosi família, komunidade no sosiedade.
“Dezafiu ne’ebé mak hasoru iha pratika ohin loron ba lian-materna no tetun mak ema barak lakohi atu ko’alia lian-materna no tetun bainhira aprende língua estranjeira sira no bainhira ko’alia ita-nia dalen rasik sempre kahor ho língua estranjeira sira. Ida-ne’e dezafiu ida tanba bainhira ko’alia kahur maka nia bele influénsia ona ema seluk hakarak ko’alia hanesan mós sira. Seluk tan maka bainhira ema estranjeiru sira vizita ita-nia nasaun lahatene ko’alia tetun, mai ko’alia de’it sira nian língua, ida-ne’e mós kontribui ona ba lakon lian materna,” nia tenik.
Nune’e, hakarak rekomenda Governu presiza prodús livru ka disionáriu tetun ba lian materna no lian materna ba tetun sira atu ema bele asesu hodi promove lian materna.
Iha fatin seluk, Sekretáriu Ezekutivu Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO, Luís Nívio husu inan-aman atu kontinua transmite lian materna ba oan sira.
“Loron nasionál lian materna ba ha’u pesoalmente se inan-aman ne’ebé mak hatene lian materna koko transmite ba nia-oan sira ho lian materna. La’ós katak bandu labele ko’alia lian ofisiál maibé ita hakarak ita-nia jerasaun bá-oin kontinua hatene ita-nia lian ne’e bele tenta iha uma ko’alia ho sira,” nia dehan.
UNESCO nia papél atu kontribui hodi promove lian materna durante ne’e mak prodús ona livru sanulu (10) ho lian sanulu. Lian ne’ebé UNESCO halo ona tradisaun mak hanesan mambae, bunak, bekais, makalero, naueti, dadua, mantelalau, lolein, isni no abu.
“Loos ami la entrega hotu ba eskola sira maibé ami entrega ba eskola sira ne’ebé mak ko’alia lian ne’e rasik, balun tau iba biblioteka nune’e estudante sira hakarak atu lee no husi ne’e bele hatene sira nia istória,” nia dehan.
Nia dehan prodús livru ne’e hanesan projetu ida-ne’ebé ho nia durasaun tinan ida. Projetu ne’e maihusi fundu Governu nian ne’ebé mak akontese depende ba anu fiskál entaun bainhira halo peskiza presiza tempu barak.
“Entaun, esforsu ne’ebé mak ami iha ba komunidade mak hamutuk ho lia-na’in sira ko’alia kona-ba prezervasaun lian materna. Kuandu sira konkorda entaun ami halibur lia-na’in sira ne’ebé iha koñesimentu ba tradisaun depoiz ami dadalia no halo gravasaun depoiz filamai mak ami hakerek. Maibé dezafiu ne’ebé ami hasoru mak limitasaun tempu,” nia esplika.
Kada tinan prodús livru ida ho lian ida. Projetu ida-ne’e UNESCO hahú iha 2019 no konsege finaliza livru 10 iha tinan 2025. No iha Komisaun Nasionál Timor-Leste UNESCO rasik tinan ida-ne’e sei halo peskiza tan ba lian midiki, ne’ebé hetan fundu husi Sekretáriu Estadu Arte no Kutura (SEAK).
“Iha 2024 ho 2025 ami koko halo ona vokabuláriu no glosáriu balun ona tanba ita hanoin livru ne’e disponibiliza ba komunidade ne’ebé mak la’ós ko’alia lian materna. Ita hakarak atu halo dokumentasaun ba lian sira ne’e hotu tanba Timor agora lian balun ne’ebe risku atu lakon. Ezemplu, lian mantelelau agora komunidade ida ka rua mak sei ko’alia maibé lian seluk ema barak mak sei ko’alia,” nia dehan.
Ezemplu, lian mantelelau, makalero, abu, isni lian sira-ne’e komunidade ne’ebe ko’alia maiória husi 200 tun mai entaun tuir KNTL nia haree lian sira ne’ebé atu lakon no bainhira nia populasaun menus husi 2000.
“Tinan-tinan ami haree lian ne’ebé atu lakon entaun ami dokumenta iha tinan kotuk ami haree lian abu ne’e atu lakon entaun ami dokumenta no ba tinan ida-ne’e ami haree ba lian midiki mak atu lakon entaun ami sei dokumenta ida-ne’e,” Luís subliña.
Nivio dehan, maski komunidade midiki barak maibé labarik sira ko’alia mak lia tetun de’it entaun ida-ne’e fó amesa ba lian-inan atu lakon entaun ida-ne’e mós bele akontese ba lian sira seluk. Iha fatór barak ne’ebé mak atu halo lakon lian-inan ida-ne’e bele dehan tradisaun mós muda.
Antes ne’e, Governu hasai Dekretu-Lei Nú. 1/2004, 14 Abríl, katak Tetun hanesan lian ofisiál no mós lian nasionál, tenke uza ho konsisténsia husi administrasaun Estadu tomak no instituisaun seluk sira, nune’e mós husi meiu komunikasaun sosiál sira.
Tetun importante tebes iha konstrusaun nasaun no iha afirmasaun identidade timoroan, tanba ne’e nia utilizasaun sai hanesan obrigasaun konstitusionál ne’ebé presiza atu realiza lalais. Atu atinje ida-ne’e, presiza unifika nia ortografia iha prosesu dezenvolvimentu lian nian.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade
