DILI, 22 Fevereiru 2026 (TATOLI)—“Pulsa, pulsa…Pulsa Telemor, pulsa Telkomcel, pulsa Timor Telecom,” Lito dos Santos Preto, idade 50, hateten ho hamnasa-midar. “Sigaru maun, hakarak LA ka Marlboro,” nia dehan hodi lolos sigaru ba ema sira-ne’e atu tama ba Menara Restaurante iha tasi-ibun dalan atu ba Ministériu Finansa nian.
Hanesan loromatan ne’ebé sa’e husi lorosa’e mout iha loromonu, kada tuku 06h00 dadeersan, nia tenke sai husi ninia uma kost iha Bekusi besik semitériu públiku ne’e, nia hean bisikleta ka dalaruma la’o-ain de’it hodi hadau lalais kadeira massa be hatuur iha restaurante nia odamatan oin ne’e, atu faan nia pulsa no sigaru.
Nia hahú faan pulsa ho sigaru iha Dili ne’e iha 2016, ho modál osan $200 ne’ebé nia hetan bainhira nia halo serbisu projetu nian hodi hada bronjong iha Iliomar. Nia lori ida-ne’e mai sosa pulsa $100 nian no sigaru LA Ball ida no Marlboro Ball ida hodi faan.
Ida-ne’e hanesan atividade rutina ne’ebé nia tenke hala’o. Nia sempre hadau malu ho loromatan nia manas, nune’e nia promote ba nia an rasik, kada tuku 07h00 dadeersan ne’e, nia hala’o ona atividade faan pulsa no sigaru ne’e to’o tuku 19h00 kalan, hafoin nia fila-fali ninia kost iha Bekusi.
“Pulsa no sigaru ne’ebé ha’u faan kada loron, sorte di’ak ema sosa hetan $50 ou lae $60, maibé ema sosa menus ne’e bele tun husi ne’e. Pulsa ne’ebé ha’u faan sosa $100 nian hetan bonus $3,025 (tiga dolar kuarter). Sigaru sosa ball tomak marborro $180 L.A faan $175 faan hotu dalaruma hetan funan $20 no $30, depende faan tanba balun faan masu tomak no balun sigaru rahun,” nia dehan ba Agência TATOLI iha domingu (22 Favereiru 2026) ne’e.
Hirak ne’e hotu nia halo, tanba ninia oan sira-nia futuru nabilan. Nia tenke husik hela nia espoza Filomena Pereira, ninia toos no natar, iha knua moris fatin iha Suku Tirilolo, Postu Administrativu Iliomar, Munisípiu Lautein, hodi mai hela iha Kapitál Dili.
“Daudaun ne’e ami kost iha Bekusi, semitériu nian ne’e. Ami na’in haat mak hela hamutuk, ha’u-nia oan feto ida (1), subriña na’in-rua (2). Kada fulan ne’e selu kost $50. Kost kada fulan ha’u mak selu. Hahan ne’ebé ami han no hemu ne’e, ha’u mak responsavel hotu tanba ha’u mak sai aman ba sira,” nia dehan ho hamnasa-mihis.
Tanba labarik sira hakarak mai eskola iha Dili, nia dehan, lori nia deside mai faan pulsa no sigaru. Hanesan aman, tanba domin boot, nia lakohi haree ninia oan sira terus entaun nia mós foti desizaun mai faan pulsa Dili hodi hetan osan rahun ruma atu selu ninia oan sira-nia eskola no selu transporte nian.
“Ha’u-nia oan hamutuk na’in hitu (7). Ha’u-nia oan mane boot eskola iha Universidade Dili (UNDIL), agora semester haat atu ba lima. Oan segundu, foin atu rejistu iha IOB. Oan datoluk ne’e, foin atu tama Eskola Ensinu Sekundáriu. Oan dahaat no Dalima, agora eskola iha Pre-Sekundáru ka SMP. Oan daneen foin eskola iha ensinu báziku (sesto ano) no oan ikun ne’e foin halo tinan tolu (3),” nia dehan.
Luta ba oan sira-nia loron aban, la sees husi dezafiu oioin be nia hasoru. Maibé nia la lakon esperansa hodi esforsu an nafatin, homan ninia oan sira-nia mehi tenke eskola no akaba sira-nia estudu iha ensinu superiór.
“Ami uluk la eskola tanba kbiit laek, maibé agora oan sira tenke eskola tanba mundu ohin loron hakarak halo mundansa ba moris ne’e edukasaun mak sai xave. Nune’e, bainhira nu’udar inan-aman sente sei bele halo esforsu, ami nafatin dudu oan sira ba eskola,” nia hateten ho esperansa be nakonu.
Tanba, nia hatene, la’ós nia mesak de’it mak luta ba nia oan sira-nia oan nia futuru maibé hetan mós apoiu husi ninia espoza Filomena Pereira ne’ebé hela iha Suku Tirilolo, Postu Administrativu Iliomar ne’eba, liuhusi atividade soru tais.
“Ha’u-nia serbisu loro-loron mak sosa kabas hodi soru sai tais ida. Tais ne’ebé ha’u soru ne’e, tais-feto ha’u soru lais liu loron rua no tarde liu lori loron tolu. Ba tais mane, ha’u soru loron lima ne’e ramata ona no kontinua halo foun fila-fali.
Tais ne’ebé nia soru ne’e la’os de’it atu ba lori halo lia mate ka lia moris, maibé tais hirak ne’e nia faan tuir presu ne’ebé nia termina. Tais mane, nai dehan, nia faan ba folin mane $50 no $60, no tasi feto nia faan ho $30 ne’e ho intensaun atu apoia nia katuas-oan atu haree ninia oan sira-nia eskola.
“Baibain ha’u sosa kabas no sosa kompletu ne’e hamutuk $300 mak mai hili no soru fali ba tais. Osan ne’ebé ha’u hetan husi soru tais ne’e, barak ka oituan, ha’u apoiu katuas-oan hodi selu oan sira-nia eskola,” Filomena Pereira hateten ba Agência TATOLI liuhusi telefónika, domingu (22 Fevereiru 2026) ne’e.
Hanesan inan, domin ba nia oan sira rohan laek no ninin laek. Maske dook husi sidade Dili, Filomena Pereira sempre husu nia oan sira-nia kondisaun hodi buka matenek iha Sidade Dili, atu oan sira labele mete problema.
“Ha’u sempre ko’alia ba sira mak imi la’o dook husi família tanba buka matenek, nune’e hanoin ida-ne’e tau iha fuan no labele mete problema, Imi tenke hanoin inan-aman nia kolen ne’ebé buka osan la fasil ne’e, foku ba imi-nia eskola,” nia dehan ho lian be neineik.
Nia hafanu nia oan sira-nia espíritu atu la’o bao in ne’e ho lia-tatoli ne’ebé naksulin husi ninia fuan nu’udar inan, tanba hori sira-nia tempu ne’e sira nunka hatene lee no hatene hakerek.
“Ha’u sempre dehan ba oan sira katak ami mak la eskola tanba uluk ami-nia inan aman forsa laiha atu selu ami-nia eskola. Maibé, agora ami esforsu buka osan ne’e imi tenke aproveita ho di’ak tanba futuru iha imi-nia liman. Tenke hanoin katak ema seluk bele susesu nusa ha’u la bele, tenke hanoin ida-ne’e iha imi-nia kakutak,” nia hateten.
Hanesan inan ida, nia dehan, loron no kalan hanoin oan sira bainhira dook husi nia maibé haree ba moris no oan sira-nia futuru, nia tenke husik sira ba eskola atu nune’e iha futuru sira bele sai ema-ne’ebé bele susesu hodi sustenta sira-nia an rasik.
“Dili dook tebes husi Iliomar, nune’e bainhira ha’u hanoin sira, ha’u só bele telefone sira hodi ko’alia ho sira, atu bele kura ha’u-nia sentimentu no saudades ba sira-ne’e,” nia dehan ho dada iis naruk.
Domin entre inan ba oan no feen ba laen ne’e la nahas. Domin ida-ne’e mós nafurin husi nia katuas-oan, Lito dos Santos Preto, ne’ebé hela hamutuk iha Dili. Nia katuas-oan la’ós de’it hadomi nia oan sira hodi mai faan pulsa no sigaru iha kapitál, maibé nia mós nafatin iha fuan ba nia espoza iha Iliomar ho proverbiu “Karik dook husi matan maibé besik iha fuan”.
“Ko’alia kona-ba domin, ha’u hadomi ha’u-nia ferik-oan. Maibé, tanba ita tau ona oan barak no hakarak oan sira eskola no susesu, mak ha’u tenke foti desizaun hodi hela dook malu,” Lito dos Santos hateten ho fiar an.
Hanesan hetan mahon ida-ne’ebé fó mahon ba nia loron aban, Lito dos Santos Preto no Filomena Pereira nia oan mane boot, Joanico Dandy dos Santos Preto, hato’o agradesimentu no haksolok tebes bele sai oan ba ninia inan-aman ne’ebé servisu maka’as ba ninia loron aban.
“Ha’u agradese no kontente tebes bele sai oan ba ha’u-nia inan-aman. Ha’u nunka moe ba ha’u-nia inan-aman nia serbisu. Dala barak ha’u tuur hanoin, tauk mak ha’u-nia eskola la hotu tanba de’it haree ba inan-aman nia esforsu buka osan ne’ebé depende ba fa’an pulsa, tabaku no soru tais,” nia dehan ba Agência TATOLI liuhus telefónika, domingu (22 Fevereiru 2026) ne’e.
Maibé, nia haktuir, ninia inana-aman sempre enkoraja ba nia no nia alin sira katak keta hanoin barak ba loron aban tanba sira nain-rua [inan-aman] nafatin esforsu an hodi buka osan, no hameno beibeik katak tenke fó ulun ba eskola hodi hadau futuru ne’ebé di’ak.
Tanba ne’e, hanesan estudante, nia sempre apoiu nia inan-aman liuhusi orasaun atu oinsá Maromak haraik vida naruk ba sira hodi haree oan sira-nia eskola ramata no hetan susesu molok sira hakotu iis.
“Ha’u-nia apoiu ba inan-aman mak ida-ne’e, tanba apa-ama sempre dehan ba ami katak ema seluk bele taka xapeo metan (gradua), nusa mak imi labele. Entaun, ha’u daudaun ne’e esforsu hela, hanesan mane boot, hakarak hatudu ba Papa no Mama katak ha’u mós bele,” nia dehan ho fiar an.
Jornalista : Arminda Fonseca
Editór : Cancio Ximenes
