DILI, 27 Fevereiru 2026 (TATOLI)–Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili (TJPID), Sesta ne’e, liuhusi juíz José de Araújo, lee sai akordaun ba kazu furtu agravadu, ne’ebé envolve husi arguidu na’in-sia iha antigu Ministru Defeza, Cirilo Cristovão, nia rezidénsia.
Arguidu na’in-sia mak hanesan OCX, AVR, RJC, MDFA DAJL, GLS, OVR, TSX no GAS. Ministériu Públiku (MP) akuza ho krime furtu agravadu ne’ebé previstu no punidu iha artigu 252 husi Kódigu Penál Timor-Leste tanba suspeitadu foti subar antigu Ministru Defeza, Cirilo Cristovão nia osan ho montante millaun $2, iha tinan 2018.
Iha akordaun Tribunál, katak bazeia ba julgamentu hahú faze produsaun provas ba kazu ne’e, hafoin Tribunál rona depoimentu husi arguidu, sasin no lezada BC ne’ebé nu’udar kaben husi matebian Cirilo Cristovão, ho nune’e Tribunál liuhusi juíz koletivu dilibera no analiza hodi konklui katak krime ne’ebé MP imputa ba arguidu sira laiha faktu sufisiente atu kondena arguidu sira ba krime furtu agravadu.
“Ho nune’e Tribunál deside absolve arguidu sira husi krime furtu agravadu ne’ebé Ministériu Públiku duun ba arguidu sira, katak sira mak naok osan millaun $2 iha rezidénsia matebian Cirilo Cristovão iha uma Pantai Kelapa,” José deklara iha sala julgamentu TJPID Kaikoli, Sesta ne’e.
Notísia relevante : PN Fó Votu Pezár Ba Cirilo Cristóvão
Iha akordaun ne’e, fó sai katak la aprovadu arguidu sira foti pasta ho osan millaun $2 iha pasta hitu no la aprovadu katak osan ida-ne’e nia na’in mak Cirilo Cristovão.
Juíz José fundamenta, iha desizaun la aprovadu katak arguidu sira aprópria osan millaun $2 ba sira-nia no la aprovadu katak krime ne’ebé MP imputa ba arguidu sira nu’udar krime furtu agravadu ho kostumava.
Depoizde rona arguidu sira-nia deklarasaun, sasin sira ikus mai delibera no Tribunál entende katak maski MP akuza arguidu sira foti subar osan maibé iha investigasaun MP la haree didi’ak osan ne’e husi ne’ebé, serake husi akomulasaun saláriu hahú matebian Cirilo Cristovão uluk halo knaar hanesan juíz to’o Servisu Nasionál Intelejensia mai to’o asume kargu hanesan Ministru Defeza hahú tinan 2015 to’o 2017 no osan sira ne’e arguidu sira foti tanba saida no uza ba saida, MP laiha detalla no laiha prova ruma.
Juíz José esplika, osan ho montante millaun $2 ne’e imposível tau iha pasta hitu tanba ne’e la’ós osan oituan.
Nia dehan, durante julgamentu ba kazu, Tribunál mós konfirma ba Banku Mandiri hodi halo levantamentu ikus ba matebian Cirilo nia nota bankária, nune’e deteta totál $200.000 mak depozita iha banku. Laiha tan osan seluk husi ne’e.
Aleinde ne’e, laiha faktu sufiente atu kondena arguidu sira tanba arguidu sira hanensan ema ne’ebé besik liu matebian, tanba ne’e imposível atu sira halo hahalok a’at hasoru Cirilo Cristovão, tanba iha duni faktu katak arguidu sira konfensa ba faktu parsiál, katak osan sira ne’e arguidu sira foti fó ba arguida hodi fó matebian halo tratamentu momentu ba nia moras.
“Ministeriu Públiku nia investigasaun ba osan ne’e la klaru. Tribunál konfesa ba faktu katak lezadu BC nu’udar feen kaben husi matebian Cirilo Cristovão, durante ne’e nia la hatene matebian rai osan iha uma no serake arguidu sira de’it mak hatene,” nia katak.
Juíz ne’e fundamenta katak durante julgamentu lezada BC mós konfensa faktu katak durante matebian moras durante fulan-10, lezada la besik no arguidu sira mak akompaña matebian. Iha lezada nia depoimentu katak ba osan sira ne’e nu’udar feen kaben husi matebian, nia mós hakfodak matebian rai osan barak iha uma.
“Ho kestaun sira ne’e mak Tribunál entende katak husi deklarasaun arguidu sira nian no sasin sira la konvense Tribunál atu foti desizaun ida atu kondena arguidu sira. Tanba ne’e Tribunál la konsidera arguidu sira ba autór material forma kostumava ne’ebé Ministeriu Públiku akuza iha kazu ne’e krime furtu agravadu, tanba arguidu sira ne’e besik liu matebian. Tanba ne’e, Tribunál konsidera falta provas no provas la sufisiente ba krime ne’ebé Ministériu Públiku akuza ba arguidu sira ho furtu agravadu,” nia afirma.
Juiz ne’e reforsa argudu na’in-sia nia hahalok sira ne’e la prixe ba elementu krime ne’ebé MP akuza ba sira.
“Arguidu sira laiha koordenasaun no laiha kondenasaun husi kustu judisiáriu. Hanesan Juíz ita labele kondena ema bainhira prova la sufisiente. Tanba iha kazu ne’e ha’u husi faze produsaun prova no ba julgamentu dala-26 lahetan prova to’o julgamentu hotu laiha prova sufiente. Tanba ne’e Tribunál entende hodi absolve arguidu sira,” nia katak.
Iha sala julgamentu Juiza José de Araújo hateten, ida-ne’e mak desizaun no bainhira parte lezadu la konkorda bele hato’o rekursu iha loron 30 nia laran.
Akuzasaun
Tuir akuzasaun ne’ebé iha, katak OCX, AVR, RJC, MDFA DAJL, GLS, OVR, TSX, inklui arguidu GAS hanesan Cirilo Cristovão nia motorista, dezde Cirilo Cristovão asumi kargu hanesan Ministru Defeza molok mate iha tinan 2017, falesidu lori testemuña Sérgio Jose Cristovão no arguidu GAS ba nia fatin serbisu iha kuartu laran, hodi hatudu osan ne’e ba sira.
Lezada BAC hanesan espoza husi Cirilo José Jacob Valadares Cirilo Cristovão deklara katak, arguidu sira foti subar osan ho montante $1.700.000.
Osan ne’ebé rai hela iha Cirilo José Jacob Valadares Cristovão nia kuartu laran, ne’ebé arguidu sira foti fazeadamente, hanesan iha loron 14 Novembru 2018 arguidu GAS no OCX tama ba falesidu nia kuartu foti osan ho montante $1.700.000 iha pasta lima nia laran.
Iha loron no fulan la apuradu tinan 2018, arguidu RJC foti pasta ida entrega ba arguidu GAS depois liu loron ida entrega fali ba arguidu OCX ho montante osan hamutuk $250.000 no iha loron no fulan la apuradu tinan 2018 arguidu RJC foti pasta ida entrega ba arguida MDFA ho montante osan $72.000 no osan sira ne’e balun arguidu sira transfere ba fatin seluk no balun sira apropria tiha.
Katak osan nain maka Cirilo José Jacob Valadares Cristovão, tanba osan ho montante referidu rai iha nia Gabinete privadu ne’ebé baibain nia halo sebisu kuandu iha uma Pantai Kelapa Dili. Cirilo José Jacob Valadares Cristovao, durante moras halo traramentu iha Dili, Jakarta no Bali molok hakotu vida, nia hanesan Ministru Defeza husi tinan 2015 to’o 2017 no sei aktivu ho knaar ida-nee hanesan pasta funsaun publika ka hala’o knaar iha Funsaun Publika nian.
Katak arguidu OCX no sira seluk ho forma livre, deliberada, konsientemente, iha tempu kalan, sobu janela no tama iha falesidu nia kuartu laran no foti sai osan iha pasta hamutuk hitu ho montante hamutuk millaun $2 atu apropria ba sira idaidak nian.
Arguidu sira hatene hahalok ne’e proibidu no hetan punisaun tuir lei penál, maibé kontinua prátika asaun ne’e.
Tanba ne’e, konstitui arguidu OCX, AVR, RJC no sira seluk, hanesan ko-autór materiál ho forma konsumada ba krime furtu agravadu previstu iha artigu 252 husi Kódigu Penál.
Audénsia Julgamentu ne’e, prezide husi Juiz Kolektivu, José Maria Gonçalves, Maria Solana, Afonso Carmona, MP reprezenta husi Prokuradór Matias Soares, arguidu hetan asisténsia legál husi Advogadu Privadu no Defensór Públiku.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
