DILI, 04 Marsu 2026 (TATOLI)—Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL, sigla portugés), Polísia Sientífika Investigasaun Kriminál (PSIK) no Diresaun Servisu Investigasaun Kriminál (DSIK) deteta katak iha ona sirkulasaun osan falsu sentavu 200 iha merkadu nasionál.
Jerente Operasaun Moeda husi BCTL, António Espírito Santo, hateten osan falsu ne’e BCTL identifika iha loron 27 Fevereiru 2026 bainhira sira hala’o servisu bankáriu nian, ne’ebé kliente sira lori osan fó banku mak deteta katak osan falsu kahur ho osan orijinál.

Tuir nia, kona-ba montante moeda falsa ne’e rasik daudaun ekipa sei halo identifikasaun, nune’e seidauk bele fó sai totál hira, maibé tenke informa lalais ba públiku atu hatene.
“Hakarak informa ba públiku katak agora BCTL serbisu hamutuk ho autoridade kompetente sira identifika ona sirkulasaun osan falsu sentavu 200 tinan 2017 ne’ébé prodús hosi kriminozu sira no sirkula ona iha ita-nia rai-laran. Posivelmente, sirkula liuhusi merkadu, loja, estasaun gazolina ka gazoél, vendadór móvel, jogu no fatin sira ema sosa no fa’an. sasán”, António Espírito Santo hateten iha konferénsia impresa ne’ebé hala’o iha BCTL, ohin.
Nia dehan ho osan falsu sira ne’e husu komunidade iha territóriu tenke verifika ho atensaun osan sentavu 200 série 2017, bainhira halo tranzasaun ruma (sosa no fa’an sasán) mak suspeita moeda sentavu 200, labele fó filafali osan ne’e ba sirkulasaun.
Maibé rai hela moeda ne’e no komunika kedas ba Banku Sentrál, ba komunidade iha munisípiu sira no área rurál, kazu hanesan ne’e bele mós relata ba PNTL, PSIK, autoridade lokál iha nivel aldeia ka suku.
Nia subliña bainhira haree no deskonfia indivíduu ruma lori osan sentavu 200 falsu ho montante boot tenke hato’o kedas ba autoridade relevante hanesan PNTL no PSIK.
Hodi esplika katak atu identifika osan sentavu falsu ka orijinál hahú husi nia kór tanba osan 200c loloos ka orijinál ne’e ho kualidade di’ak, mahar no figura ne’ebé moos, ho marka tinan 2017, marka logo BCTL ho letra ki’ik, dezeñu foho no karau iha natar laran moos, no letra REPÚBLICA DEMOCRÁTICA DE TIMOR-LESTE ho asentu iha Ú ho Á ne’ebé klaru no mahar.

Enkuantu moeda falsa nia kór ka isin-loloon ladún moos, foho no natar la moos no letra REPÚBLICA DEMOCRÁTICA DE TIMOR-LESTE identifika katak U no A asentu la klaru no mihis loos, nune’e letra BCTL iha osan nia isin loloon la klaru no karau nia matan ne’e kle’an tama boot liu, ka superfísie osan falsu ne’e kasar liu kompara ho orijinál.
“Husu ba komunidade maski ho situasaun moeda falsa ne’ebé mosu, maibé nafatin utiliza ita-nia osan sentavu husi 1c, 5c, 10c, 25c, 50с, 100с nо 200c, no nafatin tau fiar ba autoridade kompetente sira nomós koopera hodi identifika no buka tuir kriminozu sira ne’ebé responsabiliza ba aktu prodús no sirkula osan 200c iha ita-nia rai”, nia apela.
Kona-ba kazu ne’e, BCTL sei foti medida adekuada haktuir kompeténsia ne’ebé lei fó hodi asegura nafatin sirkulasaun moeda ofisiál (Centavos no notas Amerikanu) iha Timor-Leste.
Superintendente Asistente Xefe Operasaun iha Diresaun Servisu Investigasaun Kriminál, Mouzinho Correia, hateten kazu ne’e nia prosesu foin halo iha sesta semana kotuk, hafoin simu keixa husi BCTL.
“Ne’ebé ita seidauk bele deskobre kona-ba autór. Daudaun ita-nia ema iha terrenu sei buka tuir, ami sei halo esforsu buka autór sira ne’e, maibé husu ba parte hothotu hetan informasaun ruma kona-ba osan falsu ne’e bele relata mai ami”, nia hato’o.
Relasiona ho osan falsu sira ne’ebé durante ne’e mosu hanesan iha tinan kotuk deteta moeda falsa 50c, nia dehan, prosesu sei kontinua no seidauk taka.
Notísia relevante: Xefe Governu orienta BCTL halo kampaña sensibilizasaun kona-ba moeda falsa
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora





