PDHJ hato’o karta kontestasaun ba TR kona-ba desizaun Revogasaun Lei Pensaun Mensál Vitalísia

DILI, 08 Abríl 2026 (TATOLI)—Prevedoria Direitu Umanu no Justisa (PDHJ) hato’o ona karta kontestasaun ba Tribunál Rekursu (TR) hodi kontesta desizaun deklara ‘Konstitusionál’ ba Revogasaun Lei Pensaun Mensál Vitalísia.

“Prevedór iha prespetiva ba separasaun injustisa ninian bele fó rekomendasaun ba Governu atu halo ida-ne’e. Maibé iha parte legál, ami kontinua kontesta akordaun ida-ne’e, ami hatama ona ami-nia kontestasaun horisehik ba Tribunál Rekursu atu haree,” Prevedór Direitu Umanus no Justisa, Virgilo da Silva Guterres ‘Lamukan’ hato’o ba Jornalista sira iha Fundasaun Oriente, Kuarta ne’e.

Nia dehan, Estadu, Governu no Parlamentu presiza haree fali atu rezolve sidadaun ne’ebé sai prejudikadu ba desizaun ne’e, liuliu ba sira ne’ebé idade avansadu ona no lakon rendimentu, ne’ebé antes ne’e uza osan ne’e atu selu oan sira-nia eskola.

“Agora ne’e Estadu liuliu Governu tenke iha responsabilidade atu haree no trata ema sira-ne’ebé sai benefisiáriu, agora sira lakon sira-nia direitu ne’e tenke trata,” nia akresenta.

Notísia relevante: Tribunál Rekursu deside la inkonstituisionál ba revogasaun pensaun vitalísia

Provedór nota mós katak, regalias ba órgaun soberanu sira iha kualker nasaun sempre iha, dalaruma la temi pensaun vitalísia maibé subsísiu ntegrasaun buat ruma ba sira gradualmente inklui tau-atensaun ba benefisiáriu sira ne’ebé halo kréditu iha banku.

Nia dehan, agora benefisiáriu balun to’o iha PDHJ hateten katak banku notifika ona sira no Tribunál notifika ona sira tanba uluk sira uza lei ne’e (Lei Pensaun Vitalísia) mak sai garantia ba banku atu halo kréditu, ne’ebé fó seguransa jurídika ba banku no ba sira atu kréditu, maibé agora lei revogadu ona.

“Prevedór bele prodús rekomendasaun ba Governu atu haree, tanba Prevedór halo advokasia ba direitu umanu ne’e la’ós uza formula demokrátika minoria submete ba maioria lae, ema ida-nia direitu umanu ne’e direitu umanu, la interrese nia riku, nia oan ka kiak nia oan ka nia hetan direitu ne’e hetan husi Estadu ne’e tanba halo lei atu revoga, entaun Estadu tenke fó apoiu oinsá nia atu nia sustenta,” nia adianta.

Kestiona prinsípiu retroatividade

Prevedór hateten, PDHJ respeita juíz sira-nia desizaun maibé desizaun ne’e la esplika kle’an artigu pur artigu husi Revogasaun Lei Pensaun Mensál Vitalísia ne’e, ne’ebé momentu ne’ebá iha PDHJ ninian pedidu fiskalizaun abtrata haruka ba Tribunál Rekursu, kestiona kona-ba seguransa jurídika no prinsípiu retroatividade.

“Maibé Juiz sira la fó argumentasaun jurídika forti iha ne’ebá. Sira mai ho analiza finanseira,” nia katak.

Tribunál hanesan órgaun jurídika ne’e tenke argumentu norma jurídika atu justifika tanba atu hetan serteza jurídiku ne’e nia validade jurídika.

“Ami haree argumentasaun fundamentasaun husi Juíz nian ladún forte no ha’u foin rona tan husi Dr. Alex kona-ba prosedimentu prosesuál foti desizaun nian, buat balun ne’ebé iha ne’ebá tanba ne’e ami kestiona,” nia katak.

Provedór hatutan: “Ami-nia haree, ami-nia petisaun ba Tribunál ne’e katak lei ne’e inkonstituisionál. Entaun, ami husu Tribunál Rekursu hanesan halo funsaun Supremu Tribunál Justisa deklara lei ne’e inkonstituisionál, maibé Tribunál deklara katak lei ne’e la inkonstituisionál katak bele la’o. Entaun kerdizer lei ne’e revoga ona, lei ida Parlamentu halo atu revoga pensaun vitalisia vale.”

Tanba ne’e, PDHJ nia kontestasaun ne’e foku ba argumentu sira husi Tribunál nia desizaun ba revogasaun ne’e la forte, desizaun Tribunál Rekursu la esplika artigu ida pur ida hodi hateten artigu idaidak.

“Buat ne’ebé akordaun fó sai ne’e halo analize artigu ida ka rua depois halo konkluzaun ba artigu hotu. Iha ami-nia fiskalizaun abtrata, husu artigu ida pur ida, husu atu Trubunál argumenta no fundamenta artigu idaidak, ami-nia kestaun kona-ba aplikasaun retroativa ne’e viola prinsípiu não retroatividade ne’ebé ameasa seguransa jurídika loloos fó argumentasaun ida-ne’e”, nia subliña.

Aleinde ne’e, PDHJ nia kontestasaun ba Tribunál Rekursu mós husu kona-ba konfiansa públiku tanba titulares, eis titulares ne’ebé simu pensaun ne’e hodi kontratu ema, kuandu akordaun sai hamate ema-nia kontratu hotu sein buat ida.

“Entaun Tribunál Rekursu sira tenke esplika buat ida-ne’e no Tribunál mós tenke esplika kazu sira hanesan kréditu, loloos ne’e Tribunál tenke iha argumentu kona-ba ida-ne’e. Infelizmente ida-ne’e lae, entaun mosu nakloke boot ida, vakum boot ida, entaun ida-ne’e mak ami-nia kontestasaun,” Virgílio hato’o.

Jornalista     : Natalino Costa

Editora          : Julia Chatarina