iklan

OPINIAUN

Gazolina no Gazoel besik hotu di’akliu ba servisu ho bisikleta

Gazolina no Gazoel besik hotu di’akliu ba servisu ho bisikleta

Moisés Vicente

Husi: Moisés Vicente

Kompara ho karreta no motorizada sira, bisikleta sira hatudu ona katak amigável liu ba ambiente. Sira la prodús poluisaun no ajuda mantein anin moos. Tanba sira saudável liu, nasaun oioin adopta ona bisikleta sira nu’udar sira-nia meiu transporte prinsipál envezde karreta no motorizada sira. Klaru, kultura bisikleta ida-ne’e kontra tendénsia atuál iha nasaun barak. Maske sira-nia diferensa, ema barak iha nasaun lima ne’e hili nafatin bisikleta ba transporte. Rezulta katak kultura saudável ida-ne’e hatutan hosi jerasaun sira iha tempu naruk nia laran. La’ós surpreza, bisikleta sira maka meiu transporte prinsipál iha ne’ebá. Úniku ida-ne’e iha nasaun lima ne’e atrai duni turista sira. Kultura ida-ne’e hamosu kuriozidade hosi viajante sira, liuliu sira ne’ebé mai hosi rai-li’ur. Nasaun sira ne’ebé uza bisikleta maka hanesan Olanda, Swiss, Xina, Beljia no Japaun no nasaun sira seluk-seluk tan. Bele mos mai nasaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste uza bisikleta, ezemplu balu maka bisikleta Tour de Timor 2013-2016 ne’ebe inisiativa husi Sr. Dr. José Ramos Horta atuál Presidente República (PR) ho nia ekipa, grupu bisikleta sira seluk ekipa Dili Cycling. Uza bisikleta bele ba eskola, universitáriu, merkadu, bele ba hodi hala’o servisu fatin iha edifísiu (kantor) ruma iha ida-idak nia servisu fatin no ba iha fatin sira seluk-seluk.

Haree ho deklarasaun Sua Eselénsia Primeiru Ministru Repúblika Democrátika Timor-Leste (PM-RDTL) IX Governu Konstitusionál, Sr. José Alexandre Kay Rala Xanana Gusmão dehan “Ha’u akompaña hela tanba Prezidente Republika Amerika, Donald Trump fó-sai ofisial katak semana rua ou tolu mai funu hotu ona, maibé ida-ne’e buat seluk. Funu bele hotu ona ohin mós sei afeta nafatin tanba Iraun destroiy ona fasilidade mina no gás iha Dubai, Kwait, Katar, entaun funu hotu tiha mós suplay mina ne’e sei laiha, ne’e mak problema boot ba ita,” nia tenik.

Ho nune’e Governu kontinua akompaña nafatin situasaun bainhira tama ona ba faze defisil kombustível litru millaun 80 ne’e ba de’it fulan neen (6) Governu sei foti medida. “Hau informa ona ba Prezidente Republika, Sr. Dr. José Ramos Horta karik mina tama iha situasaun defisil, eletrisidade to’o tuku 11h00 kalan sei mate to’o tuku 5h00 dadeer mak loke fali, ita poupa. Aviza mos ba sira-ne’ebé utiliza transporte públika no prividu ho instituisaun sira hotu tenke redús movimentasaun, sé mak la atende iha medida ba-nia. Ita temi hanesan ezemplu de’it, Sábadu Domingu la servisu karreta lalika la’o ona, ema hotu la’o-ain, ne’e mekanizmu poupansa. La’ós funu hotu ona ita atu tan mina ona ne’e la’e. tanba funu hotu sei lori fali tinan atu sira hadi’a fali fasilidade mina nian ne’ebé destroi ona ne’e,” nia afirma. (Fontes: Mídia Tatoli, loron 02 fulan Abríl tinan 2026).

Ita hotu hatene katak funu iha Médiu Oriente iha ne’ebé Estadu Unidus Amérika-Izraél hasoru Iraun iha ne’ebá fatin mina matan boot inklui gás, nasaun Amérika harahun tiha ona ho bomba no hamate populasaun barak no balu halai sees tiha ba fatin seluk. Haree husi perspetiva husi funu iha ne’ebá, ida-ne’e bele hamate neineik ekonomia fila-liman iha ita-nia rai Timor-Leste, ne’ebé depende maka’as liuhusi rai-li’ur. Depois deklarasaun fó-sai husi Primeiru Ministru (PM), Xanana Gusmão públiku halo komentáriu barak loos kona-bá kombustível gazolina no gazoel atu hotu iha tempu badak nia laran. Ema balu ko’alia iha facebook katak ema balu apoiu no ema balu la apoiu ho hanoin ne’ebé fó-sai husi Primeiru Ministru ne’e. Iha komentáriu balu iha mídia online sira hanesan facebook sita “Labele Haree Ida-ne’e Hanesan Buat Halimar. Tenke iha investigasaun kle’an tanbasá mak estasaun kombustível sira insufisiente, no ne’e atribui responsabilidade institusionál. Labele haree ida-ne’e hanesan buat halimar ne’ebé fó dalan ba kualkér dirijente sira hodi haruka povu la’o-ain, sei halo hanesan fali ita funu hasoru karreta no motorizada maibé ne’e imposivel tanba falta sustentabilidade ba kombustível”.

País Timor-Leste dependente maka’as liu, sasán importasaun husi nasaun seluk hanesan nove prinsipal (SembakoSembilan Bahan Pokok) ne’e mak nesesidade báziku lorloron nian ne’ebé kompostu husi foos, mina/manteiga, manu-tolun, susu-been, liis mean/mutin, mina-rai/gás LPG no seluk-seluk tan. Buat hirak-ne’ebé temi daudaun ne’e, sé Governu la prepara antes, bele impaktu krize ekonomia iha rai laran, liuliu maka gazolina, gazoel no mina-rai. Tanba daudaun ne’e funu iha Iraun sei kontinua hela no bainhira mak determina, ninia impaktu mai to’o membru nasaun ASEAN nian hanesan Indonézia, Malázia, Singapore, Vietname, Tailándia no nasaun seluk-seluk tan, bele mos mai to’o Timor-Leste rasik.

Tuir Hakerek Na’in nia observasaun no monitorizasaun direita iha terrenu katak fatin kombustível (Pertamina) balu estok mina gazolina no gazoel balu hotu duni ona, hanesan Mekar Fuell, no fatin sira seluk tan iha Dili laran hotu duni ona. Oinsa pertamina ka kombustível ba iha munisípiu sira seluk?. Dili laran de’it kapital nasaun Repúblika Demokratika Timor-Leste nia mak mina gazolina no gazoel hotu. Ita atu husu loos ba nasaun sé nian?. Problema ne’e funu mosu iha médio oriente ne’ebá, ita-nia nasaun Timor-Leste sai vítima, ho hahalok nasaun Amérika-Izraél hasoru atake ba nasaun Iraun sira. Iha parte seluk, mensajen husi Amu Papa Leão XIV mós husu ba Prezidente Amérika, Donald Trump di’akliu hapara ona funu sira iha Iraun no harahun bom ba nasaun Iraun sira, iha ema wain ba wain mate barak loos.

Iha lidun seluk, nasaun sira ne’ebé uza bisikleta hodi ba servisu fatin mak hanesan; Olanda, Dinamarka, Béljika, Suisa, no Japaun maka nasaun xave sira ho kultura bisikleta ba servisu ne’ebé maka’as, ne’ebé hetan apoiu hosi infraestrutura seguru no insentivu governu nian. Iha sidade sira hanesan Kopenhagen, besik 50% hosi rezidente sira sa’e bisikleta ba serbisu, enkuantu Olanda oferese insentivu fiskál sira no Béljika fornese benefísiu sira ba traballadór sira ne’ebé sa’e bisikleta.

Iha-ne’e iha nasaun balu ho kultura bisikleta ba servisu:

Olanda: Líder globál ida, ho 25-27% hosi viajen sira ba servisu ho bisikleta, hetan apoiu hosi infraestrutura avansadu no kurríkulu eskolár sira. Dinamarka: Kopenhagen maka koñesidu ba nia 49% bisikleta ba servisu. Béljika: Rezidente sira uza beibeik bisikleta ba servisu, eskola, no kompras, no simu benefísiu sira. Suisa: Sa’e bisikleta ba serbisu maka populár tebes no dala barak halakon rekorde prezensa nian. Japaun: Maski liu-liu fabrikante motorizada nian, kultura bisikleta nian maka’as ba mobilidade loroloron nian. Xina: Bisikleta sira uza barak ba mobilidade loroloron nian. Itália & Fransa: Governu sira fó ona insentivu/pagamentu ba funsionáriu sira ne’ebé maka uza bisikleta ba servisu. Nasaun sira-ne’e jeralmente iha dalan dedikadu ba bisikleta, terrenu ne’ebé lahan (liuliu Olanda), no nível aas ida hosi konsiénsia ambientál.

Ikus liu, konkluzaun katak sé mina gazolina no gazoel iha Timor-Leste besik hotu no nasaun seluk la halo importasaun mai país Timor-Leste. Solusaun di’akliu maka, ema hotu-hotu ho kultura sa’e bisikleta inklui funsionáriu sira ba servisu ka ba ne’ebé de’it, di’akliu sa’e bisikleta. Sa’e bisikleta ba servisu maka dalan ida ne’ebé efetivu atu prevene moras tanba ida-ne’e hadi’a saúde kardiovaskulár, hametin múskulu no artikulasaun sira, no hamenus stres. Ezersísiu regulár ida-ne’e ajuda hamenus risku ba moras fuan, tensaun aas, no diabetes, no mós hamenus auzénsia sira hosi servisu tanba moras no sa’e biskleta halo ema hotu-hotu bele moris saúde saudável. Solusaun seluk mak, sé kuandu gazolina no gazoel besik hotu hodi ense ba makina olipezadu iha Hera, Dili, husu ba Estadu ka Governu Timor-Leste prepara planu hola solár panel uza de’it sinál husi loro matan, nune’e kalan kontinua uza ahi ba uma laran. No seluk mós ba servisu la’o-ain di’akliu ba ita-nia saúde rasik.

Referénsia:

Facebook grupu Bisikleta Dili Cycling. https://www.facebook.com/dilicycling?mibextid=rS40aB7S9Ucbxw6v     

Governu Planeia Ona Halo Poupansa Oinsa Garante Kombustível ba Tempu Naruk. https://tatoli.tl/2026/04/02/governu-planeia-ona-halo-poupansa-oinsa-garante-kombustível-ba-tempu-naruk/

Lima (5) Negara Ini Gunakan Sepeda Sebagai Transportasi Utama. https://www.hipwee.com/travel/negara-transportasi-sepeda/

Nyeri Otot Kaki dan Kram Setelah Main Sepeda. https://www.alodokter.com/komunitas/topic/sakit-kaki-habis-main-sepeda-

Sejauh mana dampak perang AS-Israel dengan Iran terhadap stabilitas ekonomi-politik Indonesia?. https://www.bbc.com/indonesia/articles/cx2jj4n1n3go.lite

Separuh Penduduk Kota di Eropa Ini Bersepeda Untuk Berangkat Kerja. https://www.tempo.co/hiburan/separuh-penduduk-kota-di-eropa-ini-bersepeda-untuk-berangkat-kerja-125175.

Tour de Timor 2013-2016. https://www.facebook.com/TheTourDeTimor?mibextid=rS40aB7S9Ucbxw6v    

*Artigu ida-ne’e la reprezenta instituisaun ne’ebé hakerek-na’in haknar-an ba, maibé artigu ida-ne’e opiniaun pesoál. Hakerek-na’in: Alumni Universidade da Paz (UNPAZ)-Direito Criminal no Instituto Superior Cristal (ISC)-Sociologia. Iha sujestaun ruma bele haruka iha email: vicentemoises0782@gmail.com ou liga +670 75320690.

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!