DILI, 16 Abríl 2026 (TATOLI)—Diretór Nasionál Servisu Investigasaun Kriminál iha Komandu Jerál Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Superintendente Xefe Polísia João Belo, klarifika, razaun membru sira halo buska no apreensaun ba osan falsu iha armazein ida iha Bidau, iha Kuarta (15/04) tanba identifika transasaun iha merkadu.
“Ami hatene katak ida-ne’e osan kopia, se nia uza ba ninian objetivu kultura ka laiha elementu krime ruma ita la halo operasaun, maibé primeiru nia legalidade kona-ba importasaun, segundu kona-ba iha ona transasaun ruma iha loja balun, tanba ne’e mak ita halo operasaun, halo trucking ba suspeitu sira, ikus mai ita hetan tiha nia paradeiru,” Superintendente Xefe Polísia João Belo hato’o liuhusi konferénsia imprensa ne’ebé halo iha Komandu Jerál PNTL, Kaikoli, Kinta ne’e.
Aleinde ne’e DNSIK finaliza ona prosesu kontajen osan falsu apreendidu.
“Diresaun Servisu Investigasaun Kriminál hamutuk ho maluk sira husi Ministériu Públiku hahú horisehik operasaun ramata to’o kalan boot tuku 22:00 finaliza kontajen osan falsu ne’ebé mak sira sura hamutuk $4.413.400,” nia akresenta.
Nune’e, iha Kinta lorokraik ne’e PNTL submete prosesu ba Ministériu Públiku. Osan falsu no karreta ne’ebé halo apreensaun nu’udar evidénsia.
Superintendente Xefe Polísia husu ba públiku nia komprensaun liga ho operasaun ne’ebé akontese horisehik.
“Husi ne’e, husu ba maluk sira atu komprende katak krime akontese ona, tanba ne’e mak ita buka tuir ita kaer,” nia reforsa.
Notísia relevante : PNTL halo buska no apreensaun osan iha armazein ida iha Bidau
Iha biban ne’e, Komandante husu ba komunidade atubele kuidadu ho asuntu ne’e tanba dalaruma labele kompara osan falsu no orijinál, ne’ebé kuandu osan sira husik sirkula nafatin bele fó perigu boot ba komunidade iha área rurál.
Kazu osan falsu ne’e akontese iha edifísiu Tribunál Judisiál Primeira Instánsia no Tasi-Tolu, ne’ebé iha sinál kopia no halo transasaun.
“Tanba ne’e dala-ida tan bele hateten dehan osan ne’e bele hakerek kopia ona no buat hotu iha ona, kuandu uza ona osan ba transasaun, maka nu’udar asaun krime, nune’e mak Polísia hala’o operasaun,” nia katak.
Kona-ba osan falsu ne’e nia orijen seidauk identifikadu tanba sei iha faze investigasaun.
“Investigsaun sei la’o hela, deklarasaun sira-nia (suspeitu sira) katak osan ne’e osan mainan ka boneka, maibé iha kauza krime ne’e la’o tiha tanba osan ne’e sirkula no sira hatama mai ne’e mós krime ida-ne’e akontese ona,” Komandante hato’o.
João Belo esplika, krime hahú kedan bainhira sira halo importasaun, nune’e mak akontese ona manipulasaun, tanba ne’e mak presiza tau konsiderasaun a’as katak ne’e iha grupu.
“Kuandu ita-nia Lei Alfándega hateten katak se karik intensaun atu hatama osan falsu ruma ho nia objetivu tenke esplika iha ne’ebá, osan falsu mai husi ne’ebé, kopia ne’e esplikasaun tenke klaru, kuandu buat sira ne’e laiha, ida-ne’e mós hola parte iha kontribuisaun krime hotu,” nia reforsa.
Hodi hatutan: “Ita labele hatene ida-ne’e kopia ka la kopia iha versaun rua, ida kopia, ida la hakerek kopia, parte segredu justisa nian, ha’u ko’alia sai ida-ne’e, entaun se kopia ou la kopia asaun krime uza ida-ne’e iha tinan ona, ne’e Polísia tenke toma medida.”
PNTL no Alfándega halo hela koodenasaun hodi halo investigsaun, nune’e bele identifika katak osan ne’e suspeitu sira hatama bainhira.
“Ne’ebé hola parte iha prosesu kriminál nian ha’u labele fó sai ba maluk sira, deskulpa. So fó hatene de’it ba públiku, ba maluk sira tanba sá mak halo operasaun, sira ne’ebé mak dehan buat ne’e la’ós, bele justifika iha Tribunál,” nia klarifika.
Komandante João Belo defende, sirkulasaun osan falsu tama to’o territóriu Timor-Leste ne’e la’ós Autoridade Seguransa mak fraku, maibé buat ne’ebé relasaun ho operasaun ne’e la fasil.
“Relasaun ho operasaun ita labele balik tangan buat hotu tenke ser ohin tenke jadi, labele buat hotu-hotu ne’ebé ita halo tenke iha operasaun ne’e di’ak, situasaun loos mak ita tama,” nia hato’o.
PNTL sei koordena Embaixada Xina hodi ko’alia asuntu osan falsu ne’e. Tanba ne’e perigu ba sosiedade.
“Ita-boot sira haree iha Amérika operasaun ba osan sira hanesan ne’e maka’as tebes, la’ós iha ne’e de’it mak kriminaliza osan, la’ós ita de’it inklui Amérika mós halo operasaun osan sira ne’e maka’as maski hakarek osan kopia maibé kuandu tama sira kontinua kriminaliza,” nia tenik.
Nune’e, Diretór ne’e apela ba públiku bainhira hetan osan sira atu hakerek modelu oinsá de’it, tenke informa nafatin ba Polísia.
“Bele ema balun halo transasaun ba ita-boot sira-nia loja, ita check didi’ak osan ne’e orijinál ka lae. Depois karik buat ruma ne’ebé deskonfia informa lalais ba autoridade para autoridade buka tuir, karik sé mak lori osan ne’e para Polísia halo atuasaun emediata,” nia fó hanoin.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
