DILI, 23 Abríl 2026 (TATOLI)–Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili (TJPID), Kinta ne’e, liuhusi Juíz José Gonçalves lee leitura akordaun ba kazu maus tratus ne’ebé envolve husi Antigu Sekretáriu Estadu Arte Kultura, Teófilo Caldas, nune’e aplika pena prizaun tinan-tolu no suspende ba tinan-tolu.
Arguidu Teofilo Caldas akuzadu ba krime maus tratus ne’ebé previstu no punidu iha artigu 152 husi Kódigu Penál Timor-Leste tanba halo prátika krime hodi rezulta nia fe’en kaben LM mate iha 2021.
Molok tama ba leitura, Tribunál liuhusi Juíz José Gonçalves halo apresiasaun ba Ministériu Públiku (MP) nia rekerimentu sira no parte asistente nian, lezada LM.
Iha asistente nia rekerimentu dahuluk, solisita ba Tribunál katak atu autoriza Rádiu Televizaun Timor-Leste, Empreza Públika (RTTL, E.P) halo kobertura transmisaun direta iha sala julgamentu, nune’e povu bele akompaña ho transparante kona-ba kazu ne’e.
Maibé Tribunál liuhusi Juíz José Gonçalves la aseita hodi indefere tiha prosesu ne’e ho fundamentu katak la presiza halo transmisaun direta tanba públiku tomak dezde prosesu julgamentu asiste no ba sira ne’ebé fó asisténsia inklui sosiedade sivil ba kazu ne’e Tribunál laiha interese, maibé so iha de’it interrese hodi halo desizaun ne’ebé justu.
Notísia relevante : Tribunál julga Teófilo Caldas ba krime maus tratus ba kaben
Aliende ida-ne’e, iha sala julgamentu, Asistente lezada LM liuhusi MP husu ba Tribunál atu halo alterasaun no kualifikasaun jurídiku ba krime maus tratus husi artigu 152 ba krime maus tratus konjuje ne’ebé previstu iha artigu 156 Kódigu Penál Timor-Leste.
Maibé Tribunál nia fundamentasaun, prefere hili halo de’it faktu subtansiál no la subtansiál husi artigu 273 husi Kódigu Prosesu Penál hodi fó biban ba Tribunál hodi konsta tan faktu sira ne’ebé la tau iha akuzasaun.
Faktu sira ne’ebé mak Tribunál konsidera la integra iha akuzasaun mak hanesan arguidu nia oan haree nia aman, arguidu baku duni nia ama, matebian LM no sira manda kedan fotografia ne’e ba nia bin.
Faktu seluk, molok ne’e tuir deklarasaun husi sasin sira, hateten katak arguidu Teófilo Caldas ho lezada LM antes ne’e iha ona problema.
Seluk tan, Tribunál hetan arguidu perante julgamentu ne’e mak momentu ne’ebá arguidu ba dere odamatan atu foti labarik nia popok maibé lezada la hader.
Faktu ida tan mak momentu ne’e arguidu hadeer ba fase bikan, nune’e ba dere odamatan maibé lezada la hader, iha de’it kama laran, ida-ne’e faktu foun ne’ebé la integra iha akuzasaun.
Faktu ida mak durante julgamentu hafoin lezada la hadeer husi kama, arguidu hato’o kedan ba ema sira iha uma-laran hodi bá tebe odamatan hodi nune’e lori arguidu sai mai.
Tribunál haree arguidu kesi lezada hodi izola lezada iha kama laran, nune’e rezulta lezada tanis. Faktu ida tan ne’ebé Tribunál deskobre tan mak relatóriu médiku ne’ebé aprezenta durante julgamentu la sufisiente ba lezadu hodi ho forma justa kauza katak lezada suisida.
Maibé hafoin Tribunál halo tiha ba matéria subtansiál no la subtansiál hodi integra faktu foun sira ne’e ba MP nia akuzasaun ne’ebé repzenta husi Prokuradór Luís Hernani Rangel la aseita no mantein hodi hodi alterasaun kualifikasaun jurídiku ba krime maus Ttatus ba maus tratus konjuje.
Desizaun
Nune’e, Tribunál liuhusi Juíz José Gonçalves halo kedan leitira akordaun no iha leitura akordaun ne’e hateten faktus provadu katak lezada ho arguidu Teófilo Caldas nu’udar feen no laen ne’ebé forma família iha tinan 1995, iha oan na’in-haat.
Faktu provadu mós katak iha tinan 2021 arguidu iha sein justifikasaun kauza arguidu halo agresaun fíziku lori liman sikun hasoru lezada iha nia kakorok no kotuk laran lezada sente moras.
Faktu provadu katak hafoin arguidu halo tiha asaun ne’e, nia telefone bá kedan Polísia no testemonia Brígida katak arguidu baku nia.
Provadu mós katak sasin haree lezadu kanek duni no lezadu rasik konta ba sasin katak “Maun Teófilo Caldas baku ha’u.”
Faktu provadu katak Iha loron 09 Maiu 2021, arguidu ho lezadu halo diskusaun nune’e rezulta arguidu soku lezadu hodi kona nia kotuk no lezada nia liman kabun ho hahalok arguidu nian ne’e prátika no provaka lezada sente moras iha kotuk no liman kabun.
Iha loron hanesan ba sasin Brígida nia uma nune’e sasin hasai tiha lezada nia foto hodi manda ba aman. Nune’e sasin sira kestiona arguidu nia hahalok.
Provadu mós katak arguidu tama ba lezada nia kuartu laiha razaun atu foti nia sasán maibé lezadu taka odamatan husi laran.
Faktu provadu katak arguidu Teófilo Caldas tuku duni lezada no rezulta perturbasaun fízika ba sofrimentu ne’ebé nia iha.
Faktus mós provadu katak rezultadu médiku ne’e la sufisiente atu hateten katak lezada ne’e suisida. Tanba sinál ne’ebé lezada nia kakorok ne’e la’ós sinál tara-an maibé ne’e rezultadu husi arguidu nia liman kona bainhira iha diskusaun ho lezada.
Provadu mós katak ho arguidu nia hahalok ne’e forma deliberada hodi kauza tanis no sofrimentu ba lezada, maibé arguidu hatene katak aktu ne’e ladi’ak maibé arguidu ho konsientente kontinua prátika hahalok, ikus mai rezulta lezada sofre.
Faktus la aprovadu
La aprovadu mós katak arguidu nega faktus hotu iha julgamentu, maibé arguidu durante julgamentu konfesa faktus parsialmente ba kazu.
La aprovadu mos katak hatudu arguidu halo asaun hasoru lezada beibeik.
Nune’e, Tribunál konsidera katak sasin nia deklarasaun ne’e korresponde, kuerrente no konsta iha autus, entaun Tribunál entende katak, arguidu baku lezadu ne’e tau konsiderasaun no konfiansa. Tribunál konsidera aktu ne’ebé arguidu halo ne’e no prodús laiha tratamentu kruel.
Tribunál julga prosidente uza meus provas deklarasaun sasin na’in-tolu Julião, Brígida no sasin ida tan ne’ebé durante aprezenta durante iha julgamentu Tribunál uza duni sasin ba meiu de prova, Tribunál valoriza ida tanba sira nia deklarasaun ne’e serve maski sira rona husi ema seluk la marka prezensa iha akontesimentu tanba bazeia ba fotografia ne’ebé lezada fó ba Brígida.
Tribunál iha nia desizaun valoriza relatóriu médiku no fotografia ne’ebé sasin sira aprezenta durante iha julgamentu nu’udar meiu de prova.
“Tribunál entende hodi halo alterasaun no kualifikasaun jurídiku husi krime ne’ebe imputa ba arguidu husi maus tratus ba maus tratus konjuje, ho krime ida-ne’e nia moldura penál tinan-rua to’o tinan-neen. Husi faktus sira ne’ebé Tribunál julga prosidente provadu katak krime ne’ebé imputa ba arguidu ho forma integradu, arguidu komete duni krime ne’e. Tribunál entende hodi aplika pena prizaun tinan tolu no suspende ba tinan tolu ba arguidu,” Juíz José Gonçalves deklara iha sala julgamentu.
Juíz José hateten, momentu arguidu halo aktu hasoru lezada nia asume hela kargu polítiku. Haree ba arguidu nia oan sei presiza nia aman nia domin, tanba nia inan mate ona tanba ne’e Tribunál entende fó aplika de’it pena prizaun tinan-tolu suspende ba tinan-tolu.
“Desizaun mak ne’e karik la satisfas karik ba desizaun ne’e injustisa ba ita, labele nonok halo rekursu,” Juíz José afirma.
Tribunál iha nia desizaun mós aplika kustu judisiáriu ba arguidu $60.
Asistente Lezada LM konsidera desizaun ladun justu
Hafoin desizaun, Asistente Lezada LM, Olívio Barros hateten, desizaun ne’e ladun justu, tamba loloos tuir entendimentu husi parte família no hanesan Asistente ninian, haree katak nia kastigu devia todan liu ida-ne’e, nia devia kastigu pena efetivu iha prizaun la’ós nia atu hetan suspensaun filafali.
“Tamba hanesan ohin Tribunál ninia eskplikasaun desizaun ida ohin ne’e signifika nia la tama prizaun kastigu iha kadeia efetiva lae, nia hetan suspensaun ba iha tinan-tolu, entaun efetivamente nia la ba tuur iha kadeia ne’ebá, nia kumpre desizaun Tribunál ninian durante tinan ne’e tamba nia supende ba iha tinan-tolu efetivu tinan tolu,” nia dehan
Hanesan Asistente nia espetativa loloos husi família prova buat hotu-hotu rekeminentu sira balu ne’ebe mak lubuk ida hato’o ba Tribunál katak loloos iha prosesu ida-ne’e tenke iha alterasaun ba iha faktu no kualifikasaun jurídiku.
“Maibe ida-nee hotu Tribunál la simu, tamba ne’e mak mai ho kastigu ida hanesan ne’e.Entaun ami hanoin ho Ministériu Públiku no parte asistente sei halo rekursu sei tetu karik sei iha posibilidade boot atu halo rekursu ba iha desizaun Tribunál ninian,” nia haktuir.
Nia dehan, hanesan ohin Tribunál esplika ona, katak prazu ba rekursu parte sira ninian sei sura bainhira Tribunál notifika ho hakerek desizaun ida ohin ne’e leitura ho verbál ida-ne’e bainhira simu ona notifikasaun ba desizaun sei halo rekursu iha loron 30.
Nune’e mós, parte Defeza husi Arguidu Teófilo Caldas Advogadu Privadu Pedro Aparicio, h, agradese tanba prossesu ida nee lao nari’uk tebe-tebes no ohin konsege Tribunál deside ba iha krime ne’ebe mak imputa ba ba hau nia kliente.
Nia dehan, segundu parte husi arguidu la aseita ho desizaun ida ne’e,tamba desizaun ida ne’e kondena arguidu ho pena tinan-tolu no suspende ba tinan-tolu, katak nia sei la tama komarka.
“Maibé husi parte defeza haree katak desizaun ida-ne’e laloos, tamba iha prosesu ida-ne’e Tribunál tau liu konsiderasaun fundamenta nia desizaun katak arguidu ne’e halo krime bazeia ba deklarasaun husi família matebian nian, ne’ebe sira rona de’it husi lezada katak, arguidu baku vítima ida-ne’e sira rona husi vítima atraves husi telefone,” nia katak.
Tribunál la tau konsiderasaun ba arguidu nia oan sira ne’ebé mak boot hotu ona, hola feto ona no serbisu ona, no sira mai deklara ba Tribunál hateten katak sira nia aman nunka baku sira nia inan, entaun fundamentasaun ne’ebe mak Tribunál uza ne’e husi parte defeza haree fraku tebes .
“Tanba ida-ne’e mak husi defeza arguidu nian sei hato’o rekursu, maski arguidu la tama komarka, la tama iha prizaun maibé nafatin hato’o rekursu ba iha Tribunál Rekursu tamba desizaun Tribunál nian ne’e fraku liu tanba iha nia fundamentasaun kona-ba fó valór prova dokumentál prova fotografia ho deklarasaun testamuña sira nomós deklasaun arguidu ninian, husi parte defeza hare katak ladun fundamenta ida ne’ebé ke forte,” nia afirma.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
