DILI, 13 Maiu 2026 (TATOLI)–Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili (TJPID), Kuarta ne’e, halo julgamentu ba prosesu NUK 0325/23.PNSIK, ba krime kontra bandu ne’ebé envolve husi arguidu na’in-tolu ne’ebé importa ikan hamutuk kilograma 359 husi Liran mai fa’an iha Ataúru.
Arguidu na’in-tolu mak hanesan BdS, YHAM, no AdS. Iha audiénsia julgamentu ne’e, arguidu na’in-tolu hili direitu ko’alia no konfesa faktu sira ne’ebé Ministériu Públiku (MP) akuza ba sira.
Arguidu na’in-tolu konfensa katak momentu ne’e sira ho ró peska hodi importa ikan husi Liran mai Timor-Leste no la selu taxa.
Arguidu AdS rekoñese momentu ne’ebá sira mak haruka ró mai Timor-Leste, maibé to’o iha Ataúru, Autoridade Seguransa hetan no halo apreensaun.
Arguidu deklara katak, momentu ne’ebá bainhira Autoridade Seguransa halo apreensaun tanba ikan sira ne’ebé mak importa ne’e sira la selu taxa, tanba ne’e mak autoridade halo apreensaun.
Notísia relevante : Tribunál Baukau hasai despaixu fa’an ikan tonelada sia ne’ebé nu’udar objetu apreendidu
Arguidu deklara tan katak, ikan ne’ebé autoridade sira halo apreensaun ne’e iha cool box tolu no autoridade mós halo apreensaun ba mina konbustével ne’ebé enxe ba ró peska hamutuk jerigen litru 25 litru ne’e hamutuk lima.
Bainhira Tribunál rona tiha depoimentu husi arguidu sira, Tribunál liuhusi Juíz koletivu prosede kedan prosesu alegasaun.
Iha alegasaun, MP liuhusi Prokuradór Domingos Goveia Leite, hateten, tanba haree ba arguidu sira konfensa ba faktu sira hotu katak sira mak importa duni ikan ho kilograma 359 mai Timor-Leste no la selu taxa duni.
Prokuradór Domingos Goveia Leite fundamenta iha nia alegasaun, tanba momentu ne’e arguidu sira prátika duni krime kontra bandu tanba sira la selu taxa ba Estadu no autoridade halo tiha apreensaun ba ikan sira no sasán sira iha ró laran.
Ho sirkustánsia sira ne’e mak MP solisita ba Tribunál atu ne’ebé Autoridade Seguransa sira halo apreensaun ne’e nu’udar objetivu krime ne’ebé afavór ona ba Estadu.
Prokuradór Domingos Goveia iha nia alegasaun husu Tribunál atu aplika pena multa ba arguidu YHAM, no AdS ho valór $5 nune’e arguidu sira iha obrigasaun selu iha loron 120.
Enkuantu, Arguidu BdS ne’ebé nu’udar na’in ba ró hodi transposta ikan husi Liran atu mai fa’an iha Timor-Leste, MP aplika pena multa ho valór $25 no arguidu iha obrigasaun atu selu iha loron 120 nia laran.
Iha alegasaun, Defeza husi Arguidu sira, Advogada Privada Laura Valente solisita ba Tribunál atu aplika pena administrasaun ba nia kliente na’in-tolu.
Nia dehan, razaun Defeza husu tanba haree ba sirkustánsia sira hanesan maski arguidu sira halo atividade kontra bandu, nune’e autoridade la halo apreensaun antisipada ba sira no husik sira kontinua halo atividade pois ikus mai mak foin deteta hodi halo apreensaun.
“Arguidu sira iha sira-nia depoimentu konsientente halo duni atividade kontra bandu no arguidu sira-nia hahalok ne’e ladi’ak, maibé autoridade sira la halo asaun hodi halo apreensaun antisipada nune’e haree ba subtánsia sira ne’e mak defeza husu aplika pena pena administrasaun,” nia katak.
Hafoin Tribunál halo tiha parte hotu, Tribunál halo adiamentu ba prosesu ne’e ba loron Sesta (15/05) semana ne’e tuku 09:30 hodi rona desizaun ikus ba kazu ne’e.
Akuzasaun
Tuir faktu katak iha loron 18/11/2023, haleu 10:26, bainhira autoridade husi Komponente Navál ho kódiku N2, hala’o hela vijilánsia serbisu iha área kosteira marrítima postu Ataúru, konkretamente iha área Usu Bemasu identifika arguidu sira halo hela reno tranzasaun ilegál hodi hatun objetu kontra bandu nomeadamente ikan iha cool box 3, ho nia kuantidade hamutuk kilograma 359 no tua sabu ho medida litru 35, hamutuk jergen lima husi ró viberglass ho naran Timarai, hodi tula ba karreta modelu baskulante.
Hafoin autoriddae husi N2 identifika arguidu sira-nia atividade ilísitu referidu, direitamente lori arguidu sira ba Eskuadra Polísia Unidade Polísia Marrítima (UPM) Eskuadra Beloi, Ataúru.
Arguidu sira hatama objetu kontra bandu ne’e husi área fronteira marrítima Akrema, Suku Uaru-Ana, Ataúru ho Liran Indonézia tanba área referidu normalmente komunidade sempre halo atividade kontra bandu.
Hafoin ne’e sira kontinua ho ró referidu ba área Usu Bemasu, Bikeli, Ataúru hodi dezvia husi autoridade kompetente sira.
Arguidu sira hatene katak, bainhira halo importasaun sasán merkadoria ba fim komérsiu sein iha autorizasaun no la liu husi kontrolu alfándega, hanesan aktu ida-ne’ebé fó benefísiu ba sira-nia an no hamosu prejuizu ba Estadu.
Konsekuénsia direita no nesesária husi arguidu sira-nia konduta referidu hamosu prejuizu ba Estadu maibé konkretamente la apuradu.
Faktu sira deskrita arguidu sira atua ho forma livre, deliberada no propózitu konkretizada, no arguidu sira hatene katak, sira-nia konduta referidu proibidu no punidu tuir lei, maibé arguidu sira aseita no kontinua komete faktu.
Tanba ne’e, konstitui arguidu sira nu’udar ko-autór materiál ba forma konsumadu ba krime kontrabandu ne’ebé maka previstu no punidu tuir art. 316 n.º 1 husi Kódigu Penál.
Konsidera objetu aprendidu direta ba krime ida-ne’e, apenas ikan ho nia kuantidade hamutuk kilograma 359 no tua sabu ho medida litru 35 jergen lima, komu iha Ataúru kondisaun lojístika la nasesáriu hodi konzerva objetu referidu no demora hodi hein intervensaun husi Juíz Direitu, nune’e Autoridade Polísia sira konsege venda objetu sira ba komunidade tuir orientasaun husi Prokuradór Turnu, no fim husi atividade venda referidu konsege hetan osan ho montante $610, tanba ne’e rekere ba TJPID atu deklara montante osan rezultadu husi venda objetu krime hodi afavór ba Estadu.
Rekere mos ba Juíz Direitu atu devolve objetu aprendidu sira hanesan Bero’o kór mutin marka palas 57DA, ka viberglass ho naran Timarai, mákina Bero Marka Yamaha ED15,25 PK, Fiu Akesedór (xavi mákina), dokumentu sira, depózitu mina litru 25 no litru 35 ba titulár propriedade hamutuk lima atu afavór ba Estadu ba fim destruisaun, hotu-hotu bazeia ba art. 102 no rekere mós relasiona ho objetu sira cool box tolu jerigen ho medida litru 35, 103 husi K.P., no art. 172 no 173 husi K.P.P no kumpre ba art. 237 no 238 husi K.P.P.
Audiénsia julgamentu ne’e prezide husi Juíz Francisco Cabral no Juíz Estajiária na’in-rua, MP reprezenta husi Prokuradór Domingos Goveia Leite no Arguidu sira hetan asisténsia legál husi Advogadu Privadu na’in-rua.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina




