Hosi : Pe. Heri Soares, SVD
Introdusaun
Relasaun foun ohin loron akontese mak relasaun ema ho ekipamentu teknolojia. Relasaun foun ba ema ho ekipamentu teknolojia hatudu momoos iha realidade ida-ne’ebé espontánea. Ema la’ós duni moris ho imajinasaun mamuk ne’ebé kria ona husi ekipamentu teknolojia mundu nian maibé ema mak sei uza ekipamentu teknolojia ba nia-an rasik. Tanba nia hatene ekipamentu teknolojia ho di’ak tanba sei tulun nia iha buat hotu-hotu. Ho razaun ne’e, ema hatene katak ema kria ekipamentu teknolojia hodi halo buat balun. Oinsá relasaun ema ho ema ho ekipamentu teknolojia?
Relasaun foun entre ema ho ekipamentu teknolojia hanesan kriatividade ne’ebé reál iha mundu ida mak atuál. Realidade ida-ne’e akontese iha ita-nia situasaun no ita labele halai sees husi nia. Ema ida sei hasoru difikuldade bainhira nia haluha ninia Android. Iha istória barak ne’ebé ita rasik haree no sente bainhira ema ida haluha nia Android iha fatin servisu no mós iha ita-nia família. Ita rasik mós dalaruma sente ona situasaun ne’ebé hanesan bainhira ita haluha ita-nia Android.
Husi esperénsia haluhan Android iha ema balun dehan nune’e; sira haluha sir- nia android “sira sente buat balun menus husi sira-nia an no sira sente moris ne’e la kompletu”. Seluk fali dehan, “Ha’u labele haluha ha’u-nia andoroid, karik ha’u haluha ha’u-nia Andorid mak ha’u haluha ha’u-nia moris”. Iha ne’e ita bele deskobre oinsá ekipamentu teknolojia mundu nian bele hakesi ita-nia moris. Ita moos bele dehan tan katak; “Moris lahó Android ba ita-nia situasaun ohin loron hanesan mós ho isin-lolon ne’ebé mak laiha ninia klamar.” Ne’e mak realidade foun ne’ebe bele halo ema foun iha mundu foun ida mak foun.
Buat ne’ebé ohin loron sai hanesan obrigasaun ida ba ema mak ekipamentu teknolojia ne’ebé nia iha hodi nia utiliza. Nia utiliza tuir saida mak kompleta ona, tanba buat hotu prepara ona husi aplikasaun sira. Ema maioria uza Android hanesan sasán ne’ebé mak di’ak-liu sasán hotu-hotu iha nia moris. Sasán hotu nia bele uza maibe bainhira nia la uza Android ne’e nia sente nia moris lakon husi nia an.
Tema importante husi utiliza ekipamentu teknolojia mak komunikasaun. Komunikasaun mak buat ida-ne’ebé loos no klaru. No, loos dunia, akontese nune’e katak ita uza Android hodi halo komunikasaun. Husi realidade ne’e, ita ohin loron enfrenta hela maneira foun hodi halo komunikasaun. Ema hotu-hotu ohin loron uza ekipamentu teknolojia no mós ba jerasaun sira ikus ne’e uza ekipamentu teknolojia oioin, hodi oinsa bele asesu ba iha aplikasaun sira hanesan Facebook, Twitter, Instagram, Tiktok no seluk-seluk tan.
Relasaun foun nu’udar belun foun iha mundu foun
Maibe buat ne’ebé liuhusi ne’e mak fó sujestaun no komentáriu bazeia ba kualidade husi aplikasaun ida-idak nian. No, úniku komunikasaun ida-ne’e mak ita hanaran komunikasaun dimensaun rua tuir Filózofu Herbert Marcuse. Iha ne’ebé komunikasaun la’ós de’it ema ho ema direta maibé moos ema ho ema ne’ebe mak dook indireta hodi harii relasaun foun ida nu’udar belun foun iha mundu ida foun.
Relasaun foun ida-ne’e hamamar ema hotu nia fuan maibé mós dalabarak haterus ema no dalaruma mós hamate ema. Haterus ema tanba nia obriga ema hodi dunia-tuir moris ida mak dook husi nia realidade rasik. Nia hamate ema tanba ema ne’e rasik lakon tiha ninia sentidu. ”Ha’u la han moos di’ak hela, duke ha’u nia pakote internet mak laiha”. Husi ne’e mundu fó buat hotu-hotu inklui mós Android maibé mundu mós lori hela venenu foun ida-ne’ebe mak loron ba loron hamihis hela ita-nia relasaun reál no hamate hela ita-nia mehi.
Ho maneira ida-ne’e, mak tuir perspetiva husi Filózofu Heidegger katak DASEIN. Ezisténsia husi ema mak DASEIN. Iha ne’eba, nia haktuir katak buat ne’ebé mak mundu iha nia la limite ba fatin balu de’it, maibé nia iha ba ema hotu iha ne’ebé de’it. Liafuan “DA” katak buat ne’ebé mak iha ne’eba nu’udar metafízika ida moris nian.
Tanba ho prezensa ema-nian hatudu momoos mundu ida-nia fatualidade ezistensia ne’ebé mak “soe an” mai iha mundu ho reál. Soe an, Geworfenhit, ba ema nu’udar konstituisaun báziku ida husi moris ne’e rasik. Iha ne’ebé ema ne’e sente “soe” iha mundu ne’e. Ema ne’e sei lahatene no lahakarak fatin loloos ida ba nia, maibé nia konxíente nia an nu’udar prezente ida kmanek iha fatin ne’e no iha tempu ne’e. Prezente ho posibilidade oi-oin. Ida tamba ema ne’e hasoru nia an iha mundu ne’e rasik. Realidade hatudu duni objetivu ema-nian klaru bainhira deskobre nia an iha mundu ne’e. Kona ba ida-ne’e, buat hotu lao tuir nia tempu.
Ema ne’ebe hela iha mundu (In-der-Welt-sein), mundu mak fatin ida kmanek, nu’udar horik fatin loloos ema ida ho nia realidade. Hela iha mundu, mundu presiza ema ida mak iha vizaun no misaun. Mundu dalaruma moos subar hela segredu kona-ba ema ida-nian, halo ema ne’e hasoru situasaun tauk no laran susar. Lahatene tenke halo saida. Mosu konfuzaun no halo ema ne’e hela ho situasaun ne’ebé dalaruma mós dalaruma (Unheimlichkeit). Situasaun ne’ebé halo fuan tuku-tuku.
Husi realidade ida-ne’e lori ema ba husu nia an; saida loos mak ha’u buka iha ha’u-nia realidade moris ida-ne’e? Verdade! Hotu-hotu sei hetan KSOLOK! Ksolok mak sentimentu ida ema hotu hakarak atu oinsá bele moris iha ksolok nia laran. Ho sentimentu ksolok halo ema hala’o moris loro-loron nu’udar ema loloos ne’ebé moris duni iha mundu ne’e.
Realidade mundu ida mak haksolok ho nia emar sira hotu maibé haksolok ohin loron lakon tiha konsíensia ida kona-ba ezisténsia rasik, Katak, ita bele haksolok maibé kuidadu keta mak haluha no haluha ita an karik ita rekoñese ita-nia an no husu ba mundu ida-ne’e; “Sé mak ha’u? Ha’u ne’e sé?
Ema moris ho situasaun “FALSU”.
Amnesia husi ezisténsia orijen ne’ebé halo ita lakon ita-nia identidade, iha ne’e mós sei lori ita ba destroi ita-nia umanidade. Tanba nia la rekoñese nia an satán nia maun alin sira! Ema sei haluha kona-ba nia an ne’ebé “IHA” (Seinsvergeβenheit). Ida-ne’e mak oras ne’e sai ona moras aat ne’ebé halo ema hotu nia mundu sai agunia. Razaun tanba ema moris ho situasaun ne’ebé mak la loos maibé “FALSU”.
Tanba ema moris la ho nia orijinalidade rasik (uneigentlich). Importante mak naran moris de’it, maibé lahatene hamoris moris ne’e rasik nu’udar UMANO DA VIATURA. Realidade ne’ebé la helik an iha mundu ida ohin loron mak mundu nia pozisaun, tanba mundu ohin loron hakarak haki’ak mak ema-ne’ebé mai ho máskara hipókritu hodi harahun tiha aliserse moris orijen ema-ida-nian husi ninia ezisténsia. Sentidu ne’e klaru no loos tebes. Iha ne’ebé. loron ba loron, halo ema preokupa ho sira-nia an rasik, maibé iha realidade rasik habosok hela nia ho realidade moris ida mak FALSU.
Reflesaun ida kona-ba ema importante tebes ba ita ema ne’ebé moris iha mundu ida mak foun ne’e. Ema moris ho nia inserteza rasik maibé iha nia viajen moris sei iha moos serteza. Entre situasaun hirak ne’e, sei hamosu tauk (Angst) no preokupasaun (Sorge). Buat ne’ebé fatuál ho ema mak hamutuk ho mundu (Mitwelt), ema seluk (Mit-dasein), ekipamentu (Zuhandene), sasán sira (Vonhandene), okaziaun sira (Geschehnisse) no buat sira seluk (Vorkommnis). Ho posibilidade oioin ema sente preokupa (Fürsorge). Atitude di’ak liuhusi ema mak tau-matan (Sorge).
Situasaun foun ne’ebé mundu ohin loron hasoru mak relasaun ema nian iha mundu ne’ebé diferente. Ema mak ida-ne’ebé kontinua moris liuhusi dezenvolve an iha tempu ne’e ho virtualizasaun ka buat ida kona-ba virtualizasaun-atuál. Ema otas ohin loron ne’e lahatudu an atuál de’it, maibé moos virtuál. Komunikasaun ho maneira foun mak realidade atuál, realidade ida-ne’ebé sente husi ema hotu. Virtualizasaun-atuál mak ezisténsia husi realidade ida mak reál. Iha realidade ne’ebé úniku tempu ne’e nian mak liuhusi ekipamentu teknolojia no atividade sira ema-nian, sempre iha relasaun ho Netizen ne’ebé sai hanesan identidade foun husi ema-nian ne’ebé moos nu’udar alisesrse ida moris nian. Netizen ho ninia maneira ka lala’ok ne’e rasik mak ita hanaran ANDRO-SEIN.
Androsein
Andro-sein [Androsein] mak fatin ba ema FALSU. Ema (Anthrop) halo tuir ema (Andro). Andro hanesan ho robot ka robós, artifisiál umana. Ilas ka imajen (oides) ema-nian sai moos hanesan ema mak kopia hodi halo tuir hanesan humanoid. Forsa autometikamente (automaton) halo ema fotokopia sai lolos tiha ema orijinál. ANDROSEN uza hanesan kontra pozisaun husi DASEIN.
Bainhira Heideger hatuur fila-fali ezisténsia ema-nian katak “iha ne’eba”, mak situasaun ema-nian ohin loron mai ho formulasaun ida hodi hadook tiha ANDROSEIN. Ezisténsia ema-nian depende ba iha ekipamentu teknolojia ne’ebé mak uza hodi kopia (Smartphone). Sistema útilizasaun mak tenke hatene no matenek atu oinsá bele útiliza ho di’ak (Android), ne’ebé ohin loron halo ema hotu sai instan ka otomatis.
Iha status ou story iha mundu virtuál nian haforsa mós ezisténsia husi Netizen. Forsa apoiu ekipamentu teknolójia dijitál ne’ebé hatuur ona iha sistema Android lori ema ba iha konxiénsia foun husi ezisténsia ida mundu virtuál nian. Liuhusi istória iha status ema-nian ne’ebé fahe, hatudu moos ezisténsia ida husi ema-ne’e rasik katak nia iha responsabilidade ba nia an no nia mundu.
Ema fahe ninia ezisténsia tanba ema seluk mós halo buat ne’ebé hanesan. Entaun ema hotu monu ba habitasaun ida-ne’e nu’udar tiha asaun públiku no sistema husi ekipamentu teknolojia ne’ebé sira iha. Iha ne’e mosu relasaun indistansiaá (Gestell) no liuhusi ne’e ema ne’e la konxiente katak nia lakon ona konxiénsia no forsa krítika hahú lakon no dook ba bebeik husi nia. Realidade ida-ne’e hanesan moos saida mak ita hanaran validade ida husi hanoin (Gedankenlosingkeit).
Afinál husi nia ezisténsia rasik presiza atu nakloke ba iha lia-loos (Glaβenheit). Tanba ne’e, ita nian sensibilizasaun mak presiza ita hameik fila-fali iha moris mundu ida ohin loron nian, atu oinsá ita bele útiliza ekipamentu teknolojia ho responsabildade.
Uatulari, 18 Maiu 2026
*) Hakerek-na’in atuál Pároku iha Parokia Nossa Senhora do Rosário de Fátima Uatulari-Darabai no daudaun ne’e hela iha Uatolari-Viqueque.
