DILI, 20 Maiu 2026 (TATOLI)—Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, hateten méritu no inovasaun tenke sai hanesan sistema edukativu ba eskola iha teritorriu atu eduka estudante sira ho kualidade.
“Kestaun, tanba ne’e, labele sai de’it kona-ba ensinu iha Timor-Leste di’ak ka fraku, maibé oinsá atu konsolida no habelar sentru sira kualidade nian ne’ebé eziste ona, hodi garante katak méritu no inovasaun la sai ona exesaun no sai fali hanesan norma iha sistema edukativu nasionál tomak,” Ramos-Horta hateten iha diskursu durante komemorasaun tinan 24 restaurasaun independensia ne’ebé realiza iha Tasi-Tolu, ohin.
Nia dehan, Prezidénsia Repúblika tenke hakat liu ninia funsaun institusionál sira, hodi afirma-an nu’udar Majistratura Influénsia nian iha promosaun kultura, edukasaun sívika, siénsia no desportu pilár esensiál sira dezenvolvimentu umanu no nasionál nian.
Tuir Ramos-Horta, ema barak kontinua kestiona kona-ba kualidade ensinu iha Timor-Leste, dala barak la aprezenta evidénsia konkreta ne’ebé apoia reklamasaun sira-ne’e.
Ida-ne’e mak debate ida ne’ebé akontese beibeik, maibé ida-ne’ebé nein sempre hala’o ho baze iha dadus objetivu ka indikadór sira ne’ebé komparavel internasionalmente.
Nia hatutan, salan ida-ne’ebé ekilibradu liu atu hakbesik ba kestaun ne’e envolve haree ba rezultadu konkretu ne’ebé alkansa husi estudante, profesór no eskola Timor-Leste nian iha kontestu kompetisaun internasioná, liuliu iha ita-nia rejiaun.
Rezultadu sira-ne’e, maske la reprezenta totalidade husi sistema edukativu, hatudu kapasidade emerjente no aumenta kualidade ensinu iha Timor-Leste.
Ezemplu relevante ida akontese iha abril 2026 iha International Creativity and Innovation Award (ICIA) 2026–Global Round, iha Kamboja, ne’ebé halibur estudante sira hosi nasaun 27 ho apoiu hosi SEAMEO (Organizasaun Ministru sira Edukasaun Sudeste Aziátiku nian).
Timor-Leste partisipa ho eskola públika no privada sira husi munisípiu oioin no destaka ho distinsaun oioin, inklui prémiu másimu (Grand Award) iha projetu sira inovasaun sientífika no ambientál nian.
Medalla osan-mutin no bronze sira mós manán iha área sira hanesan bioplástiku, resiklajen no solusaun sustentável sira, tantu iha modalidade prezensiál no online.
Profesór timoroan sira mós hetan ona rekoñesimentu, ho prémiu internasionál no prezensa iha klasifikasaun globál exelénsia pedagójika nian.
Rezultadu sira-ne’e la’ós kazu izoladu sira, iha tinan hirak ikus ne’e, Timor-Leste afirma nia an iha frente oioin: iha Jogu CPLP 2025, ho konkista relevante iha modalidade hanesan taekwondo no karate, iha programa bolsa estudu ho méritu akadémiku ne’ebé permite joven atus ba atus atu estuda iha rai-li’ur, no iha kompetisaun matemátika internasionál sira, ihane’ebé eskola nasionál no internasionál sira hosi país ne’e partisipa beibeik ho rezultadu sira ne’ebé ho méritu aas.
Importante mós atu destaka papél estruturante Eskola Referénsia CAFE nian (Sentru Aprendizajen no Formasaun Edukasionál), projetu kooperasaun ida entre Timor-Leste no Portugál.
Prezente iha munisípiu hotu-hotu no iha RAEOA, envolve profesór portugés na’in 132 husi Institutu Camões, I.P., serbisu hamutuk ho profesór timor-oan na’in 462, hodi fó benefísiu ba alunu na’in 12.168.
La’ós de’it rede eskolár, ida-ne’e mak plataforma ida ba formasaun kontínua, hadi’a pedagójiku no reforsa kualidade edukasaun públika, ho ezijénsia maka’as hosi parte família sira.
Nia fó ezemplu, Eskola Portugeza Díli konstitui ezemplu seluk ne’ebé relevante kona-ba kooperasaun edukasionál, ne’ebé simu alunu hamutuk 1.400 resin, maioria hosi Timor-Leste, ne’ebé barak liu hetan apoiu sosiál.
“Iha mós eskola internasionál hamutuk 17, ho estudante 4,399 (inisiativa nasionál ka estranjeira) ne’ebé hetan lisensa husi Ministériu Edukasaun, ne’ebé ha’u agradese ba sira-nia kontribuisaun importante ba divulgasaun no formasaun iha lian Portugés, Xinés, Indonéziu no Inglés. Agradesimentu ida hato’o ba nasaun hotu-hotu ne’ebé simu bolseiru timor-oan sira iha estranjeiru, hodi kontribui ba kapasitasaun ita-nia rekursu umanu,” nia tenik.
Klaru, dehan, eziste dezafiu estruturál sira-ne’ebé signifikativu hanesan akontese iha kualker sistema edukativu ne’ebé dezenvolve daudaun maibé eziste mós sinál klaru sira kona-ba progresu, exelénsia no kompetitividade internasionál.
Majistratura ida-ne’ebé buka atu valoriza no destaka ezemplu sira ne’ebé di’ak liu no, bainhira de’it bele, rekoñese kontribuisaun sira ne’ebé relevante liu, liuliu papél fundamentál Igreja Katólika nian ba promosaun edukasaun, saúde, formasaun sívika no dignidade umana.
Kontribuisaun ida-ne’e manifesta iha garantia kuidadu saúde nian, fó asisténsia sosiál, hakmaan situasaun pobreza estrema no apoia luta hasoru inseguransa ai-han nian, ho énfaze partikulár ba organizasaun sira Caritas Dioseze nian, no mós ba serbisu ne’ebé dezenvolve ona husi Eskola Téknika-Profisionál Saleziana Comoro (Díli), Maliana (Bobonaro) no Fatumaca (Baucau).
“Ha’u hakarak hato’o dala ida tan ha’u-nia apresiasaun kle’an ba misaun formativa, dedikasaun totál no vida konsagrada tomak hosi Reverendu Padre Elígio Locatelli, SDB, husi Kongregasaun Saleziana, iha servisu ba foinsa’e sira no ba dezenvolvimentu umanu. Ha’u vizita beibeik Padre João Felgueiras, ne’ebé sei halo tinan 105 iha loron 9 fulan juñu, ho vida ida dedikada ba misaun sarani, edukativa no solidária nian. Padre João nia tinan 105 todan tebes iha nia kabas, maibé agradese nia kontinua alerta, móvel no la presiza kadeira-roda,” nia dehan.
Importante atu rekoñese nafatin kna’ar importante hosi estabelesimentu ensinu katóliku oioin, iha país laran tomak, husi ensinu pré-eskolár to’o ensinu báziku, sekundáriu no ensinu superiór, ho nota espesiál ida kona-ba susesu sira ne’ebé alkansa ona hosi Universidade Katólika Timorense ne’ebé halibur korpu dosente sira ho kualifikasaun aas hosi Timoroan no ema estranjeiru sira ne’ebé garante ensinu exelénsia nian.
“Ha’u mós hakarak aproveita oportunidade ida-ne’e atu rekoñese serbisu ne’ebé dezenvolve ona hosi konfisaun relijioza oioin, liuliu kontribuisaun kleur ona husi Komunidade Izlámika no Igreja Protestante iha Timor-Leste. Ha’u mós hato’o benvindu ba ema estranjeiru sira hotu kooperante sira, tékniku sira no traballadór sira ne’ebé kontribui, ho fora signifikativa, ba dezenvolvimentu Timor-Leste nian, iha área sira-ne’e no área importante sira seluk,” nia hateten.
Timor-Leste, agradese konsege hetan finansiamentu husi Emiradu Árabe Unidu (EAU) ba konstrusaun hosi Rezidénsia moderna ida ba Estudante Feto sira, ne’ebé destinada ba feto foinsa’e sira hosi família sira-ne’ebé karensiada, ne’ebé nia lansamentu fatuk dahuluk prevee ona ba ohin, iha loraik ne’e.
Edifísiu, ne’ebé hein atu remata iha tinan 2027, sei besik ba Prezidénsia Repúblika, no sei iha enerjia solar, kaptasaun no tratamentu udan-been nian no resiklajen bee-fo’er nian, ne’ebé hanesan ezemplu hosi ekonomia sirkulár ida.
Komplexu rezidensiál sei inklui klínika ida, sala estudu nian, refeitóriu no servisu komplementár sira seluk, no mós área sira ho jardin iha nia perímetru laran.
“Kultura, espresaun boot liu ita-nia identidade nian, prezerva memória rezisténsia nian no projeta futuru,” nia dehan.
Ho propózitu ida-ne’e, Timor-Leste kria ona Unidade Arte no Kultura, apoio ba Edukasaun no Unidade Apoiu ba Sosiedade Sivíl, ne’ebé, entre 2022 no 2025, konsolida ona sira-nia an nu’udar instrumentu prosimidade no mobilizasaun nian, iha artikulasaun ho instituisaun públika sira, sosiedade sivíl no parseiru internasionál sira.
“Ami reforsa abertura no transparénsia Prezidénsia nian ho programa Palásiu Abertu, ne’ebé simu vizitante liu 600 entre abril 2025 no abril 2026, akompaña ho rekualifikasaun jardín sira no kriasaun espasu edukasaun ambientál ida. Ami promove festival kulturál no sientífiku sira iha territóriu tomak. Festivál Ataúro halibur partisipante liu 15.000 no Festivál Rabilau ultrapasa vizitante 25.000. Iha Díli, destake sira inklui konsertu sira múzika klásika nian, promosaun ba artista nasionál joven sira no inisiativa kulturál sira hanesan sirku itinerante, ho espetadór sira besik hamutuk 50,000,” nia afirma.
Espozisaun Glimpses of Timorese Culture no programa Dili International Film Festival, DIIIFKids, ho partisipante liu 200.000, reforsa ona valorizasaun kulturál no edukativa.
Mural sira mós promove ona iha munisípiu hotu-hotu, hodi liga ba arte públika ba konstrusaun dame ne’ebé inspiradu hosi adezaun ASEAN nian.
Sci-Tech EXPO afirma ona nia-an hanesan plataforma internasionál ba siénsia no inovasaun.
Iha tinan 2024, PPTTL – Programa Promosaun Turizmu integra kultura, siénsia no desportu inklui Timor Island Adventure, boxe no taekwondo.
Biblioteka Infantil Prezidénsia nian, iha Bairro Pité, simu ona labarik na’in 1009, hodi promove inkluzaun no sidadania.
Iha desportu, destake sira inklui Maratona Internasionál Díli nian no lansamentu foun hosi Tour de Timor, nune’e mós kresimentu hosi programa Natal ba Povu, hosi partisipante 4.000 iha tinan 2022 ba liu 10.000 iha tinan 2025.
Iha 2026, vizaun ida-ne’e hakle’an liután ho “Science for Development Summit” no “Presidential Laureate Initiative”, ne’ebé marka aniversáriu ba dala-30 hosi Prémiu Nobel Dame 1996 nian.
Maratona Internasionál Díli ba dala-10 sei halibur partisipante rihun ba rihun husi nasaun 30 resin.
DIM EXPO 2026, ne’ebé dedika ba kultura, biodiversidade no juventude, sei atrai vizitante liu 10.000.
“Nune’e, ami afirma Prezidénsia ida ne’ebé bele hakbesik, nakloke no mobilizadora, hodi koloka edukasaun, juventude no kultura iha sentru futuru koletivu Timor-Leste nian,” nia konklui.
Jornalista : Hortêncio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes





