DILI, 28 Maiu 2026 (TATOLI)–Banku Nasionál Ultramarinu (BNU) prosesa Antigu Deputadu na’in-rua (EF no ida lakohi temi naran) ne’ebé hanesan benefisiáriu pensaun vitalísia ba Tribunál tanba inkomprimentu ba kontratuál empréstimu.
Durante ne’e sira halo kréditu ho montante osan boot iha banku, ho garantia estatutu hanesan Antigu Deputadu ne’ebé sai benefisiáriu ba pensaun vitalísia mensalmente.
Antes ne’e Tribunál Rekursu deside iha nia akordaun katak revogasaun pensaun mensál vitalísia ne’e ho retoratividade Konstitusionál, nune’e hapara totálmente pensaun ba benefisiáriu sira.
Ho situasaun ne’e, Antigu Deputadu na’in-rua to’o agora labele devolve hikas aplikasaun jurus ne’ebé BNU aplika ba empréstimu tanba sira laiha iha ona garantia. Nune’e, BNU prosesa Antigu Deputadu na’in-rua ba Tribunál.
Iha audiénsia julgamentu, Tribunál liuhusi Juíz António Fonseca, iha Kinta ne’e, halo prosesu tentiva ba konsiliasaun prosesu ho naran inkomprimentu ba kontratu empréstimu.
Durante prosesu konsiliasaun ne’e, Juíz António Fonseca fó uluk tempu ba reu (Antigu Deputadu EF) hodi hato’o nia depoimentu.
EF deklara katak nia halo duni kréditu iha BNU no osan sira ne’e nia uza ba nesesidade, ho garantia pensaun vitalísia. Durante ne’e nia selu kréditu iha banku ho osan pensaun mensál vitalísia ne’ebé hetan, maibé agora hafoin revogasaun, nia la konsege kumpre.
“Ami husu ba banku atu kompreende ami-nia situasaun ida-ne’e. Ami sei halo proposta konjunta ida ba Estadu Timor-Leste atu selu tanba sira hapara pensaun ida-ne’e la ho fundsmentaun jurídiku ne’ebé kle’an tanba prosesu ba PDHJ (Provedoria Direitu Umanu no Justisa) sei halo reklamasaun ba Tribunál nia desizaun ba pensaun vitalísia tanba ne’e direitu adkerida ema nia,” EF dehan iha sala julgamentu.
EF mós husu ba Antigu Deputadu seluk ne’ebé sai mós benefisiáriu ba pensaun vitalísia, atu hato’o proposta ida hodi halo abaixu asinadu, husu ba Parlamentu no Governu atu buka solusaun ba kondisaun ne’e.
“Ida-ne’e Prezidente Repúblika no Governu inklui Parlamentu mós ko’alia ona, sei buka solusaun hodi halo rekuperasaun ba direitu eis titulár sira. Ita mós iha lei rekuperasaun ne’ebé Governu halo hodi nune’e haree took ida-ne’e atu halo rekuperasaun ba ami-nia direitu,” nia katak.
EF promete sei halo proposta ida ba Parlamentu no Governuatu rezolve problema ne’e ho banku, nune’e nia husu ba Tribunál atu fó prazu hodi rezolve ninian problema ho BNU.
Notísia relevante : Tribunál Rekursu deside la inkonstituisionál ba revogasaun pensaun vitalísia
Mandatáriu BNU ne’ebé lakohi temi naran ne’e, iha sala julgamentu solita ba Tribunál katak prosesu inkomprimentu ba kontratu empréstimu ne’e banku halo ba ema idaidak tanba responsabilidade kriminál ne’e ema idaidak mak responsabliza, la’ós ema hotu.
Nia dehan, iha kazu ida-ne’e iha Deputadu barak mak halo, balun kleur ona, balun foun kréditu iha tinan 2023 no 2024 ho garante de’it ba osan pensaun vitalísia ne’ebé sira hetan durante ne’e. Maibé hafoin Estadu hapara pensaun ne’e, sira la selu ona tanba balun laiha rendimentu alternativa.
Tanba ne’e, hanesan mandatáriu iha Parte Autór nian, husu ba Tribunál atu fó prazu loron-30 ba reu sira atu rezolve sira-nia problema ho BNU. Kuandu tempu ne’e nia laran mak la rezolve maka Tribunál bele fó tan prazu, kuandu reu la kumpre ne’e husu ba Tribunál atu avansa de’it ba julgamentu no laiha tentativa konsiliasaun.
Defeza husi BNU solisita proposta rua ba Tribunál atu konsidera, ida mak reu sira tenke selu atu selu nein ka lalais reu sira iha obrigasaun tenke selu ba banku, proposta seluk mak durante loron-30 sira tenke devolve ona osan ne’e fila ba banku, karik la konsege sei entende tanba prazu ba sira to’o sira devolve, maibé haree ba réu sira mós laiha rendimentu alternativa sira mak uza osan pensaun ne’e sai garantiahalo empéstimu.
“Ami-nia proposta mak rua ne’e sira tenke konkorda, ida hodi selu mak ami foin aseita no akordu katak sira aseita ida lori mai iha Tribunál asina hodi to’o de’it iha konsilasaun labele ba julgamentu,” Mandatáriu BNU, katak.
Hafoin rona hotu parte sira ne’e, Juíz Prosesu António Fonseca aseita no konsidera Mandatáriu BNU nia proposta rua ne’e hodi husu ba parte reu sira atu fó tempu loron-30 ba sira hodi selu banku nia osan ne’ebé sira empresta, karik seidauk hetan osan, mak Tribunál sei fó tan prazu loron-30.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
