PM Xanana konsidera orsamentu retifikativu atu garante estabilidade fiskál-globál

DILI, 28 Maiu 2026 (TATOLI)—Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, konsidera orsamentu retifikativu atu garante estabilidade fiskál no globál liuhusi realokasaun orsamentu internu, saldo osan ne’ebé disponivel, rekursu transferidu no reseita doméstika hodi apoiu medida adisionál sira bainhira enfrenta funu prolongadu iha Médiu Oriente.
Notísia Relevante: Opozisaun husu atu Orsamentu Retifikativu proteje duni país no povu
Deklarasaun ne’e Primeiru-Ministru hato’o iha debate orsamentu retifikativu iha faze jeneralidade iha Parlamentu Nasionál, kinta (28 Maiu 2026) ne’e.
“OJE 2026 aprova ona hosi Parlamentu Nasionál iha fulan-Novembru liubá, durante debate nakloke no demokrátiku, neʼebé konklui ho konfiansa iha Governu ba implementasaun estratéjia sira, polítika públika no investimentu esensiál sira ne’ebé aprezenta ona.
Entaun, diskusaun kona-bá orsamentu la’ós de’it kona-bá númeru, persentajen no dadus finanseiru maibé ho objetivu prinsipál atu promove nasaun nia dezenvolvimentu no sidadaun sira-nia moris di’ak,” Xefe Governu ne’e hateten.
Mundu ne’ebé moris iha situasaun imprevízivel no inseguru, ho impaktu aat sira-ne’ebé sente maka’as-liu iha nasaun sira ne’ebé sei dezenvolve hela, hanesan Timor-Leste. Konflitu trájiku ne’ebé hale’u Médiu Oriente iha tinan ida-ne’e, hodi agrava maka’as instabilidade ne’ebé eziste iha rejiaun ne’ebá, hamosu krize enerjétika globál ida-ne’ebé laiha presedente.
“Ho propózitu no sentidu responsabilidade ida-ne’e mak fulan neen hafoin aprovasaun OJE 2026 nian, Governu fila-fali mai Parlamentu Nasionál, hodi propoin alterasaun orsamentál ida-ne’ebé sei permite país adapta aan bá akontesimentu globál sira foin lalais ne’e,” nia dehan.
Tamba krize iha fornesimentu no asesu ba kombustível ne’ebé mak sentrál ba produsaun enerjia no funsionamentu seitór produtivu sira iha maioria nasaun sira, obriga ona adosaun ba medida sira urjente, esepsionál no kustu finanseiru aas tebes.
Governu falun buat barak
Iha prosesu debate jeneralidade ba orsamentu ratifikativu ne’e, hetan intervensaun husi Bankada opozisaun PLP, Hermenegilda da Costa, hateten Governu iha nia espozisaun motivu ba orsamentu ratifikativu ne’ebé envia mai PN, entaun Governu akresenta buat ida maibé falun buat barak
“Tanba Governu deklara katak objetivu husi inisiativa lejizlativa ida-ne’e mak atu halo revizaun ba OJE 2026 liuhusi alterasaun lei nú. 08/2025, kata, atu garante instrumentu legál no orsamentál ne’ebé nesesáriu hodi responde ba nesesidade kona-ba seguransa enerjétika no fornesimentu kombustível,” Deputada ne’e deklara.
Tuir Governu, nia dehan, problema boot ida mak seguransa enerjétika no fornesimentu kombustível tanba konflitu globál no funu iha Médiu Oriente, tanba ne’e estraiñu tebes Governu konsidera katak konflitu Médiu Oriente sai nu’udar problema ba povu iha Timor-Leste.
Tuir PLP nia observasaun, funu iha Médiu Oriente kiik-liu kompara ho funu ne’ebé Governu rasik halo hasoru nia povu durante tinan rua nia laran no to’o agora sei kontinua,” nia dehan.
Resposta husi Xefe Governu
Hatán ba kestaun ne’e, Xefe Governu hateten alterasaun orsamentu ne’ebé propoin nu’udár rezultadu husi prosesu revizaun ida-neʼebé rigorozu, esensialmente konsiste husi realokasaun fundu ne’ebé planeadu ona entre kategoria, instituisaun no atividade oioin.
Realokasaun rekursu husi projetu sira ho prioridade kiik-liu ba área prioridade no urjente sira la reprezenta retiru ida, maibé ezersísiu ida-ne’ebé onestu hodi define hikas prioridade sira.
“Ita atu hatán ba krize urjente maibé la ezerse presaun adisionál imediata ba Fundu Mina-rai. Faktu ida-ne’e, distintu Deputadu sira, nu’udár kompromisu ida-neʼebé halo no kumpre ho dixiplina ne’ebé aas liu iha preparasaun ba alterasaun orsamentu ne’ebé ohin halibur ita hamutuk,” PM Xanana hateten.
Proposta alterasaun orsamentál esensialmente inklui medida sira tuir mai ne’e, tuir nia, sei iha oportunidade atu diskute kle’an iha debate ohin nian no iha loron hirak tuir-mai.
“Ida-ne’e introdús pakote alvu ida husi medida sira ho valór millaun $271. Medida prinsipál mak kriasaun rezerva kombustível estratéjiku nasionál ida ho valór millaun $174,3, ne’ebé sufisiente atu kobre maizumenus fulan hitu nesesidade produsaun eletrisidade nian,” nia hateten.
PM Xanana dehan, ne’e hanesan desizaun estratéjiku ida hodi garante kontinuidade fornesimentu kombustível iha Hera, Betano, RAEOA no Ataúru, nune’e mós hodi proteje funsionamentu servisu esensiál sira durante tempu inserteza mundiál.
“Governu mós introdús programa subsídiu ba kombustível ho valór millaun $42 hodi limita impaktu diretu husi folin kombustível internasionál ne’ebé sa’e ba uma-ka’in no negósiu sira. Orsamentu ho montante millaun $5 mós propoin atu reforsa rezerva hare, ai-han prinsipál ba populasau no hametin seguransa aihan,” nia esplika.
“Bainhira folin kombustível globál sa’e, folin batar mós bele sa’e tanba aumentu iha kustu transporte, adubu no produsaun. Medida ida-ne’e sei hametin Governu nia abilidade atu halo intervensaun karik kondisaun merkadu nian sai aat liu-án.” Nia tenik.
Iha tempu hanesan, Governu reforsa hela rezerva kontijénsia ho valór millaun $40,9, ida-ne’e la’ós tanba hakarak gasta barak liután maibé tanba tenke preparadu.
Estadu ida-ne’ebé responsável tenke iha kapasidade atu hatán lalais ba obstákulu foun sira, bele mosu husi merkadu enerjia, folin aihan, dezastre naturá, ka eventu sira seluk ne’ebé la espera.
Tamba ne’e, alterasaun orsamentu la sobu maibé reforsa liu vizaun ne’ebé orienta Orsamentu Estadu 2026, neʼebé aprova hosi Parlamentu Nasionál.
Prosesu desentralizasaun, ho hanoin ba prosesu eleitorál ba eleisaun órgaun Governu lokál sira iha tinan oin, no atu garante katak dezenvolvimentu nasaun nian to’o ba aldeia hotu-hotu iha nasaun ne’e, sai nafatin prioridade.
Notísia Relevante: Governu presiza implementa medida sira iha Orsamentu Retifikativu ho rigoroza no transparénsia
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes

