DILI, 08 Juñu 2026 (TATOLI) — Prezidente Autoridade Protesaun Sivíl (APC, sigla portugés), Jesuíno dos Reis Matos Carvalho, informa relasiona akontesimentu rai-nakdoko iha foho suku Builó, postu administrativu Uatulari, munisípiu Vikeke tuir dadus uma-kain 18 mak afetadu.
“Horikalan ami konsege to’o duni iha suku Builó, foho ne’e nia modelu atu hanesan vulkaun de’it, tanba ninia lala’ok to’o horiseik loron tomak ne’e loron ida tarutu bele to’o dala tolu , bainhira tarutu aproveita kedas ho rai nakdoko,”Jesuíno dos Reis Matos Carvalho, hateten ba Agência Tatoli, iha nia knaar fatin, Kaikoli ohin.
Tuir nia, ida-ne’e afeta tebes ba komunidade sira-nia hela fatin no halo bee sira iha ne’ebá ne’e mós merak hotu. Entaun ida-ne APC prontu evakua komunidade sira.
“Tuir dadus uma-kain ne’ebé afetadu ne’e hamutuk 18, horikalan ita evakua balu hanesan ferik katuas, labarik no inan-isin rua, ohin ita hamutuk autoridade lokál ami tenta tenke evakua sai hotu komunidade ba fatin ne’ebé ita prepara ona iha ne’ebá”, nia dehan.
Nia esplika, kona-ba apoiu sira foin ba horiseik entaun seidauk bele apoiu buat barak, maibé ohin mak karreta sei lori apoiu emejiénsia ba sira. Tanba ida-ne’e afetadu makaas ba labarik sira.
“Ami mós apoiu ona postu evakuasaun iha ne’ebá atu akumula sira, tanba horikalan ami evakua maibé sira iha família entaun sira hela sira-nia família nia uma, ami fó apoiu oituan hanesan sedaap no ikan lata balu maibé apoiu emerjénsia ohin ba ona,” nia hateten.
Nia esplika, ko’alia kona-ba dezastre naturál, labarik ki’ik-oan sira mak sempre sai vítima nafatin tanba, sira eskola maibé tenke paradu tanba dalaruma sira-nia hela fatin nomos eskola mós hetan estragu.
Maibé esforsu ne’ebé APC halo durante ne’e mak nafatin halo monitorizasaun haree ba mudansa klimátika fó impaktu ba iha tempu udan, no bailoron.
Nia akresenta, husi sira-nia monitorizasaun munisípiu rua mak afeta beibeik ka makaas ba dezastre naturál mak Vikeke no Kovalima.
Entaun dezde 2023, APC ho nia parseiru sira harii kedas sentru evakuasaun iha munisípiu rua ne’e, oinsá atu akumula vítima husi dezastre naturál.
“To’o agora mós kontinua ami-nia programa kampaña edukativu ba komunidade sira kona-ba asaun antisipatóriu, redusaun risku dezastre ami hala’o namanas hela,” nia dehan.
Prezidente APC ne’e esplika, atu garante nafatin labarik sira ne’e kondisaun di’ak no labele lakon sira-nia estudu mak liuhusi sentru evakuasaun ne’e haree mós labarik sira-nia eskola no fó apoiu ai-han ne’ebé nutritivu ba labarik sira.
“Bainhira akontese dezastre ami evakua sira ba sentru evakuasaun iha programa ida bolu Pasta de Escola, ida-ne’e kuandu sira-nia eskola fatin mós afeta ba dezastre naturál entaun ita apoiu sira lihuhosi programa Pasta de Escola oinsá lori profesór sira ba hanorin sira, oinsá atu halakon sira-nia trauma,” nia haktuir.
Dalabarak dezastre naturál akontese ne’e iha tempu udan maibé agora ne’e atu tama tempu bailoron ona mak akontese beibeik rai nakdoko no rai halai.
Nia salienta, daudaun rai halai, rai monu no rai nakdoko ne’e la’ós akontese de’it iha Vikeke maibé akontese mós iha Ainaru, Kovalima no Manufahi.
Nia esplika, tuir dadus iha Suai rai monu, afeta ba komunidade uma-kain 50 liu, Manufahi uma-kain 17, Maubisse Ainaru uma-kain 50 resin, Vikeke uma-kain 18.
Nia subliña, ba família vítima sira ne’ebé lakon uma, APC prontu apoiu materiál ba sira halo fali uma foun, maibé daudaun sira-nia parte husu ba parte Institutu Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL) no Diresaun Nasionál Meteoralojia no Jeofízika (DNMG) tenke haree uluk kondisaun rai nian molok distritu materiál.
“Ami-nia rekomendasaun, husu ba DNMG no IGTL atu bele serbisu hamutuk ho autoridade lokál atu deteta kondisaun rai sira ne’e oinsá fó atensaun ba komuidade sira hodi bele evakua, tanba akontese hanesan ne’e ita evakua uluk ba provizriomante, maibé apoiu ba permanente nian ita tenke hetan dadus mai,” nia dehan.
Nia esplika, objetivu tenke iha uluk dadus jeolójiku ne’e, oinsá komunidade labele sai vítima dala rua, no Governu mós labele gastu dala rua, tanba fatin sira daudaun akontese dezastre naturál ne’e fatin sira ne’e risku hotu.
Notisia relevante: Autoridade Vikeke dezloka ona komunidade afetada foho Builó bá fatin seguru
Jornalista: Arminda Fonseca
Editór: Evaristo Soares Martins





