Kafé Timór bele sai identidade JEOfood ba futuru jeoparke Timor-Leste

ERMERA, 28 Jullu 2026 (TATOLI) – Kafé Timór bele sai identidade JEOfood ba futuru Jeoparke Timor-Leste no kontribui ba hasa’e valór indústria kafé nasionál. Vise-Prezidente Institutu Nasionál Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL, sigla portugés), Victor de Sousa, hateten durante vizita hamutuk ho Prezidente Rede Globál Jeoparke (GGN), Artur Sá, bá empreza Timor Global iha postu administrativu Railaku, munisípiu Ermera.
Vise-Prezidente IGTL, Victor Aleluia de Sousa, hateten objetivu prinsipál husi vizita ne’e tanba jeoparke la limita de’it ba patrimóniu jeolójiku, maibé envolve mós patrimóniu kulturál no produtu tradisionál sira ne’ebé sai identidade nasaun ida.
“Kafé nu’udar identidade Timor-Leste ne’ebé koñesidu iha mundu, entaun ami mai vizita ida-ne’e atu esplora mós kafé ne’e kontribui ba ita-nia inisiativa jeoparke. Aleinde ne’e, iha jeoparke kafé rasik bele sai hanesan identidade JEOfood husi jeoparke ida nian”, Victor Aleluia de Sousa hateten.

Nia fiar katak kafé Timor-Leste sei fó impaktu pozitivu tebes liuliu ba industria kafé iha Timór no sei ajuda indústria kafé sira ne’e bele moris di’ak liután.
Durante vizita, delegasaun mós observa prosesu produsaun iha Timor Global, inklui produsaun maek (konjac) ne’ebé empreza ne’e dezenvolve no esporta bá merkadu Xina.
Prezidente Rede Globál Jeoparke, Artur Sá, eplika katak vizita bá Timor Global atu komprende papél emprezáriu sira iha rejiaun ne’ebé iha ligasaun ba Timor-Leste nia produtu distintivu no ikóniku balun no kafé, naturalmente hanesan produtu ida ne’ebé rekoñesidu globalmente ba nia kualidade.
“Ami hetan oportunidade vizita Timor Global hodi observa prosesu no komprende sira-nia operasaun, partikularmente kona-ba sustentabilidade. Ami haree ba relasaun negósiu ho komunidade lokál sira, oinsá produtu ne’e simu no maneja, no prosedimentu ambientál sira ne’ebé iha”, dehan.
Tuir Artur Sá, importante tebes atu vizita diretamente fábrika no observa kondisaun serbisu traballadór sira, tanba aspetu hirak ne’e sai parte importante husi avaliasaun Jeoparke.
Nia hateten katak, atu harii jeoparke ida ne’ebé sustentavel, importante komprende katak empreza sira no komunidade lokál hotu-hotu sai parte integrante husi territóriu. Tanba ne’e, presiza iha kooperasaun ne’ebé forte, bazeia ba konfiansa, respeitu no benefísiu mútuu.

Artur Sá mós destaka kataka programa edukasaun no formasaun ba juventude no produtór lokál imoportante atu hasa’e koñesimentu kona-ba valór ekonómiku, sosiál no ambientál husi kafé. Nune’e, produto sira bele aumenta produtividade, mellora kualidade produtu no hetan rendimentu aas liután.
Entaun, hodi ajuda harii kapasidade produtór lokál sira-nian iha kooperasaun ho emprezáriu sira-ne’e hetan domíniu boot liután kona-ba téknika sira no bele hasa’e sira-nia produsaun; konsekuentemente, ho produsaun ne’ebé aas liu no ho kualidade di’ak liu, sira hetan retornu finanseiru ne’ebé boot liu, ne’ebé iha nia fatin lori ba kondisaun moris ne’ebé di’ak liu.
Nia akrexenta katak bainhira harii jeoparke iha rejiaun produtór kafé sira, produtu ne’e sei sai ida husi área estratéjika atu aumenta valór ba produtu distintivu Timor-Leste nian.
Timor Global Lda., hanesan empreza agroindústria no komersiál kafe ne’ebé harii iha Marsu 2005. Empreza ida-ne’e konsidera hanesan ida husi esportadór kafe boot tolu iha Timor-Leste, ho fóku ba produsaun no komersializasaun kafé arábika orgániku ho kualidade aas.
Aleinde kafé, Timor Global mós prodús no komersializa fore-rai, ai-kanela, kinur, ai-farina, temperus no produtu agríkola sira seluk. Liuhusi inovasaun teknolójika no parseria ho komunidade lokál, empreza ne;e kompromete atu hasa’e produtividade, mellora kualidade produtu agríkola no kontribui ba dezenvolvimentu ekonómiku rai-laran, inklui espansaun ba merkadu internasionál.
Notísia relevante: Jeossítiu sira iha Nino Konis Santana reforsa poténsia Timor-Leste ba Jeoparke Globál
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

