Malázia Expo iha Dili: Saida mak Timor-Leste bele oferese ba mundu

Husi: Carlos Soares Ribeiro, Lic.Eco., MM
Realizasaun Malázia Expo Dili la’ós de’it eventu komersiál ida entre Timor-Leste no Malázia. Liuhusi ekspozisaun produtu, promosaun investimentu no enkontru entre emprezáriu sira, eventu ida-ne’e tenke sai oportunidade atu Timor-Leste halo reflesaun ida ne’ebé kle’an kona-ba pozisaun ekonomia nasionál iha rejiaun no mundu. Pergunta boot ne’ebé ita tenke husu la’ós de’it “Sé mak bele ajuda Timor-Leste?”, maibé “Saida mak Timor-Leste bele oferese ba mundu?”
Pergunta ida-ne’e la’ós mudansa liafuan de’it. Ida-ne’e mak mudansa mentalidade ne’ebé sei determina oinsá Timor-Leste bele sai ekonomia ida ne’ebé forte no kompetitivu iha futuru.
Durante tinan barak, narrativa dezenvolvimentu Timor-Leste domina hosi ideia kona-ba oinsá atu hetan apoiu hosi parseiru internasionál. Ajuda internasionál no kooperasaun entre nasaun sira fó kontribuisaun importante ba rekonstrusaun nasionál. Maibé, iha ekonomia globál ne’ebé kompetisaun aumenta loron ba loron, nasaun ida labele depende nafatin ba ajuda. Mundu la halo kooperasaun tanba solidariedade de’it; mundu halo kooperasaun tanba kada parseiru bele lori valór ne’ebé benefísia malu.
Investidór la mai tanba simpatia. Investidór mai tanba oportunidade.
Kompañia sira la investe tanba sentimentu. Sira investe tanba vantajen kompetitivu.
Ne’e mak realidade ekonomia globál.
Tanba ne’e, Malázia Expo Dili tenke sai wake-up call ida ba Timor-Leste. Eventu ida-ne’e la’ós de’it fatin atu hatudu produtu Malázia, maibé fatin atu ita aprende tanbasá mak Malázia konsege sai ida hosi ekonomia ne’ebé forte liu iha ASEAN.
Malázia la de’it esporta eletróniku, ai-han ka automóvel. Malázia esporta sistema, kapasidade industriál, inovasaun, teknolojia, edukasaun, servisu finansiál no ekosistema negósiu. Nia konsege transforma rekursu no koñesimentu sai valor ekonomiku ne’ebé mundu hakarak.
Pergunta importante ba Timor-Leste mak: Ita hakarak mundu hatene ita tanbasá?
Atu responde pergunta ida-ne’e, Timor-Leste presiza para hanoin an rasik hanesan merkadu konsumidór de’it. Ita tenke hahú hanoin hanesan nasaun produtór no eksportadór. Ekonomia ida labele forte bainhira maioria sasán ne’ebé konsumu loroloron mai hosi importasaun. Bainhira ita konsumu buat-ne’ebé ema seluk prodús, ekonomia seluk mak sai forte. Bainhira ita prodús no exporta buat-ne’ebé mundu presiza, ekonomia ita-nian mak sei cresce.
Timor-Leste la falta rekursu. Ita iha kafé orgániku ne’ebé rekoñesidu iha merkadu internasionál, baunilla, kakao, ai-manas, mel, ai-fuan tropikál, tasi ne’ebé riku ho rekursu peska, patrimóniu naturál no kulturál ne’ebé bele dezenvolve turizmu sustentável. Aleinde ne’e, ita iha populasaun joven no lokalizasaun jeográfika estratéjika entre ASEAN no Austrália.
Maibé rekursu naturál de’it la sufisiente. Rekursu sei iha valór bainhira transforma sai produtu ne’ebé iha kualidade, sertifikasaun internasionál, embalajen atrativu, branding forte no rede distribuisaun globál. Kafé ida ne’ebé la prosesadu ho di’ak sei fa’an ho folin ki’ik. Kafé ida ne’ebé iha marka, kualidade no istória sei bele tama ba merkadu premium iha Europa, Ázia no Amérika.
Ne’e mak diferensa entre fa’an matéria-prima no fa’an valór.
Iha tempu hanesan, Timor-Leste tenke investe iha ekonomia dijitál. Iha sékulu XXI, exportasaun la’ós de’it kontainer ne’ebé sai hosi portu. Exportasaun mós bele sai software, servisu online, fintech, design, konsultoria, edukasaun dijitál no inovasaun teknolójika. Juventude Timor-Leste tenke prepara atu kompete la’ós de’it iha merkadu lokál, maibé iha merkadu globál.
Malázia Expo mos fó mensajen ida ba formuladór polítika sira. Atrai investimentu la’ós de’it kona-ba organiza feira ka halo promosaun. Investimentu presiza ambiente negósiu ne’ebé previsível, regulamentu ne’ebé klaru, infraestrutura ne’ebé di’ak, sistema judisiál ne’ebé fó konfiansa, rekursu umanu ne’ebé kualifikadu no governansa ne’ebé transparante. Bainhira fatór hirak-ne’e iha, investidór sei mai tanba sira haree oportunidade ne’ebé sustentável.
Ho entrada Timor-Leste ba ASEAN, kompetisaun sei aumenta. Empreza lokál la de’it kompete malu entre sira, maibé sei kompete ho empreza hosi Malázia, Indonézia, Singapura, Tailándia no Vietname. Tanba ne’e, preparasaun tenke hahú agora. ASEAN la’ós merkadu ida atu ita ba sosa de’it; ASEAN mak merkadu ida atu ita ba fa’an.
Pergunta ne’ebé governu, universidade, setór privadu no sosiedade tomak tenke responde mak:
- Tanbasá mak empreza Malázia tenke investe iha Timor-Leste?
- Tanbasá mak importadór Japão tenke sosa produtu Timor-Leste?
- Tanbasá mak turista internasionál tenke hili Timor-Leste?
- Tanbasá mak startup internasionál tenke harii negósiu iha Timor-Leste?
Sé ita la bele responde pergunta hirak-ne’e ho evidénsia no estratéjia, entaun ita seidauk prontu atu aproveita oportunidade ne’ebé ASEAN oferese.
Ikus liu, Timor-Leste presiza harii Brand Timor-Leste. Bainhira ema rona “Japan”, sira hanoin kualidade. Bainhira rona “Switzerland”, sira hanoin presizaun no konfiansa. Bainhira rona “Malázia”, sira hanoin manufaktura no inovasaun. Pergunta boot ba ita hotu mak: Bainhira mundu rona “Timor-Leste”, saida mak tenke mai iha sira-nia hanoin?
Resposta ba pergunta ida-ne’e la depende de’it ba governu. Ida-ne’e responsabilidade hamutuk entre universidade, empreza, agrikultór, juventude, inovadór no sosiedade tomak.
Malázia Expo Dili tenke sai pontu virajen ida, la’ós de’it ba relasaun komersiál entre Malázia no Timor-Leste, maibé ba mudansa mentalidade ekonomia nasional. Futuru Timor-Leste la depende de’it ba hira mak investidor mai, maibé depende liu ba hira mak valór ita bele kria ba mundu.
Iha ekonomia globál, nasaun ne’ebé manán la’ós nasaun ne’ebé husu ajuda barak liu, maibé nasaun ne’ebé bele oferese valór boot liu.
Tanba ne’e, pergunta importante ba Timor-Leste agora la’ós tan “Sé mak bele ajuda ita?”, maibé “Tanbasá mak mundu presiza Timor-Leste?” Bainhira ita konsege responde pergunta ida-ne’e ho produtu ne’ebé iha kualidade, inovasaun, integridade no valór kompetitivu, Timor-Leste sei la de’it sai membru ASEAN ida, maibé sei sai parseiru estratéjiku ne’ebé respeitadu iha ekonomia globál.
Email: tomejomadio@gmail.com || Dosente || Universidade da Paz – Timor-Leste

