IGTL identifika foho Lesululi no Parke Nino Konis iha poténsia ba kandidatura Jeoparke UNESCO

BOBONARU, 29 Jullu 2026 (TATOLI)-Vise-Prezidente Institutu Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL, sigla portugés), Victor Aleluia de Sousa, informa katak depoizde hetan apoiu no orientasaun husi Prezidente Rede Globál Jeoparke, Prof. Artur Sá, IGTL identifika provizoriamente sítiu rua, Parke Nasionál Nino Konis Santana no foho Lesululi, ho relevánsia internasionál ne’ebé iha poténsia atu kandidata ba Jeoparke Globál UNESCO.
Victor de Sousa hateten katak vizita no prezensa Prezidente Rede Globál Jeoparke iha Timor-Leste importante tebes tanba fó orientasaun direta ba IGTL kona-ba rekizitu no prosesu atu dezenvolve kandidatura sítiu sira ba Jeoparke Globál.
“Ita bele rona nia esperiénsia tomak saida mak Timor-Leste bele halo, no poténsia saida mak Timór iha, liuliu iha patrimóniu jeolójiku ne’ebé relevánsia ho internasionál. Ida-ne’e sai referénsia importante tebes, IGTL sei utiliza informasaun sira ne’e hotu atu kontinua ita-nia prosesu kandidatura ba jeoparke nian”, Victor Aleluia de Sousa hateten iha Lesululi.
Tuir nia, Lesululi no Parke Nino Konis Santana iha valór jeolójiku ho relevánsia internasionál, hanesan mós konfirmadu husi Prezidente Rede Globál Jeoparke.
Kona-ba foho Lesululi, nia esplika katak peskiza sientífika identifika ona fósil iktiosauru ho idade liu millaun 200. Deskoberta ida-ne’e konsiderada espesiál tanba fósil ho nivel prezervasaun hanesan ne’e la barak iha mundu.
Nia esplika katak iha nasaun seluk hanesan Amérika mós hetan fósil, maibé dimensaun no kondisaun prezervasaun iha Lesululi la hanesan.
“Ida-ne’e hatudu katak fasilmente sítiu ida-ne’e rekoñesidu nu’udar patrimóniu jeolójiku ho relevánsia internasionál, tanba laiha fatin barak iha mundu mak ita bele hetan fósil ida-ne’e”, nia dehan.
Tanba ne’e, IGTL konsidera katak prioridade hodi proteje fatin ida-ne’e no prezerva kondisaun naturál sítiu ida-ne’e. Instituisaun ne’e daudaun prepara planu hamutuk ho autoridade lokál sira no komunidade atu kria infraestrutura ne’ebé bele proteje sítiu ida-ne’e.
“Serbisu la’o daudaun hela, ha’u fiar katak iha tempu badak ita bele implementa, nune’e bele proteje sítiu ida-ne’e husi estragu”, dehan.
Kona-ba Parke Nasionál Nino Konis Santana, Victor de Sousa dehan katak rezultadu estudu hatudu parke ne’e iha patrimóniu jeolójiku ho relevánsia internasionál, inklui Polje Iralalaru, ne’ebé konsidera nu’udar polje boot liu iha ázia.
Aleinde ne’e, peskiza sira mós identifika importánsia jeolójika foho Paitchau no patrimóniu naturál seluk ne’ebé presiza estuda tan. Rezultadu sira husi identifikasaun sientífika sira hatudu katak sítiu rua ne’e iha poténsia boot atu kandidata ba Jeoparke UNESCO.
Maski nune’e nia dehan prosesu kandidatura ne’e la fásil tanba presiza kumpre rekizitu barak, inklui avaliasaun husi UNESCO, serbisu hamutuk entre instituisaun relevante sira no envolvimentu komunidade. “Ami iha esperansa boot loron ida pelu menus Timor-Leste iha Jeoparke UNESCO ida”, nia hato’o.
Hodi dehan sítiu arkeolójiku importante sira hanesan Ili Kere-Kere iha Tutuala no Laili iha Laleia, Manatutu, tama iha kompeténsia Sekretaria Estadu, Arte no Kultura. Maski nune’e, patrimóniu arkeolójiku hirak ne’e bele sai fatór importante ba kandidatura jeoparke tanba hatudu relasaun entre jeolojia, kultura no istória umana.
“Husi ita-nia identifika jeossítiu sira ne’e, ita sei halo fali klarifikasaun ruma atu haree sítiu ruma ne’ebé sei sai prioridade liu atu kandidata nia nu’udar Jeoparke Globál UNESCO. Entaun, provizóriu mak Lesululi no Parke Nasionál Nino Konis Santana”, dehan.
Nia destaka katak kandidatura ba Jeoparke Globál UNESCO presiza serbisu naruk no envolve parte barak, la’ós IGTL de’it, maibé mós komunidade, autoridade lokál no instituisaun relevante sira atu hamutuk hodi avansa kandidatura Lesululi no Parke Nasionál Nino Konis Santana ba Jeoparke Globál.
Victor halo apelu ba komunidade lokál atu proteje no prezerva sítiu Lesululi no Parke Nasionál Nino Konis Santana no patrimóniu naturál sira seluk atu nafatin garante ninia orijinalidade nune’e labele hetan estragu ruma.
Prezidente Rede Globál Jeoparke, Artur Sá, hateten bainhira deskobre fatin importante ka valór sira hanesan ne’e, presiza kuidadu no prezerva tanba ida-ne’e maka rikusoin ida ne’ebé loos, rikusoin ida ba mundu tomak.
Nia dehan IGTL nu’udar instituisaun apropriada atu lidera serbisu ne’e. Tuir nia, IGTL iha rekursu umanu ho kapasidade iha área paleontolojia, sedimentolojia, jeokímika, no jeolojia estruturál, ne’ebé bele kolabora ho sientista sira atu hala’o peskiza, no aprofunda koñesimentu sientífiku kona-ba patrimóniu jeolójiku Timor-Leste.
Noítisia relevante: Foho Lesululi nu’udar patrimóniu jeolójiku ho valór mundiál – Prezidente GGN
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

