Foho Lesululi nu’udar patrimóniu jeolójiku ho valór mundiál – Prezidente GGN

BOBONARU, 29 Jullu 2026 (TATOLI)-Prezidente Rede Globál Jeoparke (GGN, sigla portugés), Artur Sá, afirma katak foho Lesululi iha munisípiu Bobonaru nu’udar sítiu jeolójiku ida ho importánsia internasionál, tanba iha fósil réptil marinu Ichthyosaurus ho idade liu tinan millaun 200-resin.
Artur Sá dehan patrimóniu ida-ne’e iha valór boot ba Timor-Leste no tenke hetan protesaun no prezervasaun.
Deklarasaun ida-ne’e hato’o bainhira Artur Sá, ho akompañamentu husi ekipa Institutu Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL, sigla portugés), vizita foho Lesululi atu haree diretamente fatin deskobrimentu fósil Ichthyosaurus.
Tuir Prezidente GGN, foho Lesululi reprezenta akontesimentu jeolójiku úniku ida ho signifikadu internasionál.
Ba nia, deskoberta ida-ne’e raru iha eskala globál tanba fó evidénsia kona-ba moris iha tasi antigu ne’ebé eziste molok ema no maioria organizmu sira ne’ebé koñesidu ohin loron.
“Animál ida-ne’e moris iha tasi ne’ebé la’ós tasi ne’ebé ita koñese ohin loron. Ida-ne’e tasi ida ne’ebé diferente, tempu ida antes ema no antes kriatura moris, sira ne’ebé halo parte iha biodiversidade ohin loron nian. Tanba ne’e, ezamina ruin sira-ne’e, estuda sira, no komprende signifikadu evolusaun husi fósil ida-ne’e iha importánsia ba mundu tomak, la’ós de’it ba Timor-Leste”, Artur Sá hateten.
Nia dehan katak valór boot husi Lesululi la’ós de’it tanba hetan fósil, maibé mós tanba patrimóniu ida-ne’e hela iha Maliana no populasaun rasik mak sai na’in ba fatin ne’e. Tanba ne’e, komunidade iha responsabilidade atu proteje no prezerva patrimóniu ida-ne’e ba jerasaun sira tuirmai.
Artur Sá esplika katak sítiu ida-ne’e iha potensiál atu sai sentru aprendizajen no peskiza sientífika, ne’ebé bele atrai ema. Nia dehan fósil sira hanesan ne’e ajuda sientista sira komprende evolusaun moris no mudansa ambientál ne’ebé akontese iha planeta durante tinan millaun barak.
Nia mós liga deskoberta ida-ne’e ho diskusaun globál kona-ba mudansa klimátika. Tuir nia, rejistu ka deskoberta fósil sira hatudu katak mudansa ambientál ita tempu uluk dalabarak lori bá estinsaun balun, maibé mós kontribui ba evolusaun no aparesimentu espésie foun sira.

Artur Sá afirma IGTL nu’udar entidade ne’ebé apropriada atu lidera investigasaun sientífika, protesaun no jestaun sítiu ida-ne’e. IGTL iha rekursu umanu ho perísia iha paleontolojia, sedimentolojia, jeokímika, no jeolojia estruturál no bele hamutuk ho peritu internasionál sira atu avansa peskiza sientífika.
“IGTL la’ós de’it iha responsabilidade atu estuda fatin ida-ne’e, maibé mós atu proteje fatin ne’e. Serbisu ida-ne’e esensiál ba protesaun no edukasaun, asegura katak rezidente lokál sira komprende valór patrimóniu ida-ne’e nian, nune’e sira proteje no salvaguarda ida-ne’e, sira sai guarda ba legadu ida-ne’e”, dehan.
Nia subliña katak protesaun fatin ida-ne’e la presiza depende de’it ba forsa seguransa, maibé liuliu konxiénsia komunidade, tanba patrimóniu ida-ne’e pertense ba Timor-Leste.
Hodi reafirma katak UNESCO, Rede Globál Jeoparke no paraseiru akadémiku sira prontu atu kolabora ho IGTL bainhira nesesáriu, atu fortifika investigasaun sientífika no jestaun patrimóniu jeolójiku ida-ne’e.
Vise-Prezidente IGTL, Victor Aleluia de Sousa, hateten institutu daudaun serbisu maka’as halo peskiza sientífika hamutuk ho peritu sira mai husi Noruega, Suísa, no Austrália hodi prodús publikasaun sientífika ida ne’ebé importante hodi hatudu importánsia husi fósil ikitiosauru (Ichthyosaurus).
Rezultadu husi publikasaun ida-ne’e sei sai nu’udar baze forte tebes atu apoia kandidatura Jeparke UNESCO ba Timor-Leste.
Victor apela ba komunidade iha área Lesululi atu nafatin kuidadu sítiu referidu, tanba daudaun fatin ida-ne’e nakloke ba turista internasionál no nasionál bá vizita.
“Husu ba komunidade Maliana rikusoin ida-ne’e imi-nian, imi rasik mak tenke kuidadu no tenke serbisu hamutuk entre komunidade no autoridade lokál, nune’e bele mantein sítiu ida-ne’e ho nia kondisaun atuál, la estraga no la halo atividade ida ne’ebé bele fó ameasa fali prezevasaun sítiu ida-ne’e”, nia hato’o.
Vise-Xefe Aldeia Bereleu, suku Meligu, postu administrativu Kailaku, munisípiu Bobonaru, Helena da Silva, orgullu tanba Lesululi sai mós sítiu importante ida iha Kailaku.
Nia dehan atu asegura fatin ne’e ho di’ak mak hanesan autoridade nafatin halo sosializasaun ba komunidade oinsá preserva fatin ida-ne’e.
“Durante ne’e hatene katak ne’e nu’udar dalan ba ami-nia to’os nian, maibé ikus mai deskobre katak fatin ne’e mós sai importante ba iha Timor-Leste no mundu”, katak.
Estudante CAFE Maliana, Quetecia de Araújo Lopes, hateten vizita ida-ne’e fó oportunidade atu aprende diretamente kona-ba istória antiga no patrimóniu jeolójiku Timor-Leste no bele atrai ema barak haree fatin ida-ne’e.
“Fatin ida-ne’e furak tebes tanba ita bele aprende barak. Jeralmente, ita aprende ona iha eskola maibé laiha prátika, no liuhusi momentu ne’e ami bele observa direitamente”, dehan.
Nogosiante lokál Marciana Sosemau mós hateten bainhira turista ruma vizita fatin ne’e lori benefísiu ekonómiku ba komunidade tanba aumenta oportunidade atu fa’an sasán no hetan rendimentu.
Notísia relevante: Kafé Timór bele sai identidade JEOfood ba futuru jeoparke Timor-Leste
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

