GGN no IGTL sensibiliza importánsia jeoparke ba estudante CAFE Maliana

BOBONARU, 30 Jullu 2026 (TATOLI) – Prezidente Rede Globál Jeoparke, Prof. Artur Sá, akompaña husi Institutu Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL, sigla portugés) vizita Sentru Aprendizajen no Formasaun Eskolár (CAFE, sigla portugés) Maliana hodi sensibiliza estudante sira kona-ba importánsia Jeoparke Globál UNESCO no papél edukasaun nian iha prezervasaun patrimóniu naturál no kulturál Timor-Leste.
Durante atividade ne’e, Artur Sá, subliña katak eskola sira iha papél esensiál atu haburas konxiénsia no kompromisu iha jerasaun foun sira kona-ba valór Jeoparke Globál. Tuir nia, estudante sira mak sai protagonista iha prezervasaun patrimóniu no dezenvolvimentu sustentavel iha futuru.
“Liuhusi jerasaun foun sira maka ita bele hato’o ho efetivu importánsia atu harii Jeoparke Globál UNESCO nian ba dezenvolvimentu sustentavel territóriu ida nian”, Artur Sá hateten iha CAFE Maliana, ohin.
Nia mós destaka katak profesór sira iha responsabilidade importante atu integra koñesimentu kona-ba jeoparke iha prosesu aprendizajen, ho ajuda estudante sira komprende valór patrimóniu jeolójiku, kulturál no ambientál ne’ebé Timor-Leste iha.
Artur Sá esplika katak Timor-Leste iha patrimóniu naturál no kulturál, hanesan uma-lulik, ai-lulik, gruta sagrada, foho sagrada no relíkia lulik.
“Elementu jeolójiku sira, aspetu husi paizajen no formasaun fatuk sira, ita bele dehan lulik iha sentidu sientífiku tanba sira-nia valór, no iha sentidu edukativu ba saida maka sira hanorin mai ita”, dehan.
Nia husu ba komunidade tomak atu prezerva patrimóniu sira ne’e, tanba responsabilidade ida-ne’e hothotu nian, liuliu ba jerasaun foun sira ne’ebé sei kontinua halo knaar iha futuru.
“Horisehik ami iha esperiénsia ida ne’ebé furak no importante tebes hamutuk ho komunidade, estudante no rezidente lokál sira Kailaku nian, ami iha oportunidade atu haree deskobrimentu jeolójiku furak ida fósil iktosauru husi kriatura ida ne’ebé la eziste ona”, dehan.
Prezidente GGN ne’e lembra vizita ne’ebé halo bá foho Lesululi, Kailaku, ne’ebé ekipa sira observa diretamente deskobrimentu fósil iktiosuru, kriatura tasi antigu ida ne’ebé moris iha era dinosauru agora prezerva hela iha fatuk.
Nia esplika katak Ichthyosaurus mai husi husi liafuan gregu, ne’ebé ichthyo signifika ikan no saurus signifika lagartu. Deskobrimentu ida-ne’e importante tebes tanba ajuda sientista sira komprende evolusaun moris no istória jeolójika rai nian.
Aleinde fósil iktiosauru, Artur Sá dehan katak iha foho Lesululi mós hetan evidénsia husi organizmu mikroskópiu antigu sira, hanesan baktéria uniselulár, ne’ebé fó informasaun importante kona-ba evolusaun moris iha planeta.
“Buat sira-ne’e hotu importante tebes tanba ita diskute hela patrimóniu ida ho signifikadu internasionál. Iha akontesimentu uitoan de’it ne’ebé koñesidu hanesan ida-ne’e iha mundu tomak”, Artur Sá hateten.

Koordenadora Eskola CAFE Maliana, Yolanda Alves, apresia vizita GGN no IGTL tanba fó oportunidade ba estudante sita atu aprende kona-ba istória jeolójia, liuliu kona-ba deskobrimentu fósil iktiosauru iha Lesululi.
Tuir nia, aprendizajen iha saladeaula importante, maibé esperiénsia direta liuhusi vizita bá fatin patrimóniu sira bele hasa’e kompriensaun no interese estudante sira ba siénsia no ambiente. “Esplikasaun sira ne’ebé fornese husi IGTL rasik hanesan esperiénsia ida ne’ebé enrikese duni koñesimentu estudante sira hotu ne’ebé tuir”, Yolanda dehan.
Nia akrexenta katak inisiativa hanesan ne’e bele hamosu konsiénsia ekolójika no motiva jerasaun foun sira atu kontirbui ba dezenvolvimentu no prezervasaun patrimóniu nasionál.
Eskola CAFE Maliana atualmente oferese edukasaun husi nivel pré-eskolár to’o ensinu sekundáriu, ho totál estudante hamutuk 800.
Estudante CAFE Maliana, Grace Abi, konsidera atividade ida-ne’e nu’udar priviléjiu ida, tanba bele aumenta koñesimentu kona-ba jeolojia no istória antiga kona-ba fósil sira.
“Ha’u fiar katak liuhusi esperiénsia sira-ne’e, ami hetan tulun atu kontribui di’ak liu, atu habelar no hasa’e ami-nia koñesimentu iha kampu espesífiku jeolojia nian ida-ne’e” dehan.
Notísia relevante: IGTL identifika foho Lesululi no Parke Nino Konis iha poténsia ba kandidatura Jeoparke UNESCO
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

