Ministru Turizmu CPLP reforsa kooperasaun ba natureza, oseanu, no kultura

DILI, 31 Jullu 2026 (TATOLI) – Ministru Turizmu sira husi Komunidade País Ko’alia Lia-Portugés (CPLP, sigla portugés) reafirma sira-nia kompromisu atu hametin kooperasaun iha prezervasaun natureza, tasi, no kultura, ne’ebé konsidera nu’udar prioridade estratéjiku atu promove turizmu sustentavel, kria empregu no impulsiona dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál iha Estadu-membru sira.
Kompromisu ne’e rezulta husi Sorumutu Ministru Turizmu CPLP ba da-13, ne’ebé hala’o iha Dili, nomós define prioridade sira ba implementasaun Planu Asaun Bienál 2026-2028.
Ministru Turizmu no Ambiente Timor-Leste nian, Francisco Kalbuadi Lay, dehan protesaun ba rikusoin sira ne’e tenke sai nu’udar sentru ba polítika dezenvolvimentu turizmu nian.
“Tanba rekursu turístiku sira, natureza, tasi, no kultura konstitui patrimóniu moris ne’ebé define ita-nia povu nia identidade, sustenta ita-nia ekonomia sira, no reprezenta responsabilidade fahe ida ba jerasaun sira iha futuru”, nia hateten durante sesaun abertura ba Sorumutu Ministru Turizmu CPLP, ne’ebé hala’o ohin iha Otél Palm Spring, Dili.

Ministru alerta katak alterasaun klimátika hanesan lakon biodiversidade, degradasaun ekosistema, no poluisaun tasi nian kontinua sai dezafiu boot ba setór turizmu, tanba ne’e presiza asaun konjunta husi Estadu-membru sira.
“Se ita hatene proteje rikusoin tolu ne’e, ita sei harii hela setór turizmu ida ne’ebé fó benefísiu la’ós de’it ba ekonomia maibé mós ba ema, komunidade, no jerasaun futuru,” nia subliña.
Francisco Kalbuadi Lay destaka katak, ba Timor-Leste, tasi halo parte ba identidade nasionál, hodi subliña rikusoin husi ninia ahu-ruin sira, tasi-ibun sira, rekursu tasi nian, no tradisaun komunidade tasi-ibun nian, nomós valór husi dansa tradisionál sira, hahán, no ospitalidade timoroan nian nu’udar elementu distintivu husi oferta turizmu nasionál nian.
Sekretária-Ezekutiva CPLP, Maria de Fátima Jardim, afirma enkontru ne’e reprezenta oportunidade ida atu hametin unidade entre Estadu-membru sira no aselera implementasaun Ajenda 2030 ba Dezenvolvimentu Sustentavel.
“Ami iha ne’e atu hatudu ami-nia koezaun, ami-nia unidade, no, liuliu, ami-nia interese hamutuk atu buras hamutuk, iha solidariedade hodi transforma dezafiu dezenvolvimentu sira ba oportunidade sira ba ami-nia nasaun sira”, nia deklara.
Tuir nia, turizmu bele kontribui ba atende prioridade nasionál sira relasiona ho protesaun biodiversidade, adaptasaun ba mudansa klimátika, kriasaun empregu, hametin setór produtivu, no valoriza komunidade lokál sira.
Sekretáriu Estadu Turizmu Angola nian, Fredson Victor Bacar, fó parabéns ba Timor-Leste tanba organiza enkontru ne’e no nota katak tema “Natureza, Oseanu, no Kultura Nu’udar Ita-Nia Patrimóniu Turístiku iha nasaun CPLP”, ida-ne’e reflete vizaun estratéjiku ida ba futuru CPLP nian.
“Rekursu naturál sira, patrimóniu kulturál, biodiversidade, no paizajen tasi-ibun no tasi nian sira halo CPLP la’ós de’it sai hanesan destinu turístiku prinsipál ida, maibé mós hanesan merkadu turístiku ida ho eskala globál”, nia hateten.
Responsável ne’e hatutan turizmu tenke haree hanesan instrumentu ida hodi promove empregu, hamosu rendimentu, hametin kadeia valór sira, no aprofunda lasu istóriku no kulturál sira entre povu sira ne’ebé ko’alia lia-portugés.
Sekretáriu Estadu Turizmu Kabuverde, José Pimenta Lima, destaka katak protesaun ba natureza no kultura maka prioridade ida iha polítika públika sira nasaun nian no elementu estratéjiku ida ba dezenvolvimentu turizmu nian.
Tuir nia, valoriza rekursu sira-ne’e aliña ho Objetivu sira Dezenvolvimentu Sustentavel Nasaun Unida nian no tradús ba promosaun paizajen naturál sira, área tasi-ibun sira, no identidade kulturál Kabuverde nian hanesan fatór sira kompetitividade turizmu nian.
Reprezenta Portugál, Ministru Ekonomia no Koezaun Territoriál, Manuel Castro de Almeida, nota katak CPLP sei marka ninia aniversáriu ba da-30 iha tinan 2026, tanba estabelese ona hanesan espasu ida ba diálogu, kooperasaun, no lasu sira ne’ebé besik liu entre povu sira ne’ebé unidu husi lia-portugés.
Ministru ne’e destaka mós komunidade nia pezu ekonómiku ne’ebé aumenta, hodi nota katak, tuir previzaun sira husi Fundu Monetáriu Internasionál ba tinan 2026, ekonomia sira Estadu-membru nian haree hamutuk sei reprezenta ekonomia boot daualuk iha mundu.
“CPLP ohin loron posui eskala ekonómika mundiál ida ne’ebé ita tenke transforma ba investimentu barak liután, komérsiu barak liután, no oportunidade barak liután ba ita-nia sidadaun sira”, nia realsa.
Embaixadora Saun Tomé no Prínsipe, Esterline Gonçalves Género, hateten iha Portugál, observa katak tema enkontru nian reprezenta vizaun ida ne’ebé haree ba oin, hodi subliña katak komunidade luzófona inkorpora atributu sira ne’ebé agora valoriza liu iha turizmu internasionál, autentisidade, sustentabilidade, no identidade kulturál.
Diplomata ne’e destaka liután katak Saun Tomé no Prínsipe iha kompromisu ba prezervasaun biodiversidade nian rekoñesidu husi UNESCO liuhusi dezignasaun territóriu nian hanesan Rezerva Mundiál Biosfera nian, nomós aproveita nia plantasaun istórika sira hanesan ativu kulturál no istóriku sira ba turizmu sustentavel.
Enkontru Ministru Turizmu CPLP nian ba da-13 halibur ofisiál sira Governu nian husi setór ne’e hodi define prioridade sira kooperasaun turizmu nian ba biéniu 2026-2028, hodi reforsa kompromisu fahe ba dezenvolvimentu sustentavel ne’ebé iha abut iha apresiasaun ba natureza, oseanu sira, no kultura.
Notísia relevante: Timor-Leste no Angola asina akordu hodi hametin kooperasaun iha setór turizmu
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

