Prezidente Ramos-Horta hato’o nia pozisaun kona-ba krime scam

DILI, 03 Agostu 2026 (TATOLI)–Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, hateten, krime scam la’ós foin mak moris maibé desde tinan-rua no tolu mai ona.
“Lotaria, jogu online buat sira ne’e, la’ós novidade boot ida iha mundu husi Amérika, Eropa Rúsia, Xina, to’o Indonézia, rai hotu-hotu desde rai sira organizadu 100% ne’e problema ka dezafiu nafatin,” José Ramos-Horta hateten ba Jornalista sira, hafoin fila husi vizita Estadu iha Vanuatu no Vizita iha Austrália, iha Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato, Komoro, Segunda ne’e.
Nia nota, Timor-Leste susesu maske rai sei frazil tanba Autoridade Seguransa sira konsege konsege desmantela rede scam iha fatin lubuk ida iha Munisípiu Dili no Likisá.
“La kleur sira hotu-hotu hatene ona, sira la konsege halo online ne’ebé ilegál iha Timor-Leste. Labele konfundi ho jogu ne’ebé legál, labele konfundi ho jogu kasinu,” nia akresenta.
Notísia relevante: Tribunál aplika medida tolu ba arguidu scam call center iha Kampung Baru
Tuir Xefe Estadu, nasaun sira hanesan Singapura, Austrália, Amérika, inklui rai barak iha ASEAN iha atividade scam, enkuantu jogu kasinu ne’e buat ketak.
“Agora ida scam call center bosok ema ne’e la’ós foun, Timor desde ha’u hanesan Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun, ha’u hasoru timoroan balun hanesan vítima ne’ebé simu email no sms promete monu lakon osan boot,” nia katak.
Xefe Estadu dehan, dalaruma ema hack email no hetan tiha vítima nia númeru pasaporte ka identidade seluk, depois haruka mensajen lori ema ne’e nia naran, haruka husi Filipina, Rúsia, ka nasaun seluk.
“Entaun ha’u husi kotuk ha’u aviza vítima ne’e, nonok labele hatete buat ida, ó nia email ne’e hack ona, entaun ha’u kontaktu ema ne’e hakerek mai ha’u ne’e, ha’u hatete ba nia, ha’u finji ha’u la hatene, ha’u dehan ó hein hela haruka ó nia informasaun kompletu mai ha’u bele haruka osan presiza atu ajuda. Ha’u sei haruka ha’u nia amigu boot ida nia mak Komadante Polísia iha Manila nia sei ba hasoru o lori osan ha’u fó ne’e, entaun nunka mais kontaktu kedas,” nia realsa.
Prezidente Ramos-Horta hateten, operasaun ne’e tenke permanente no karik posibilidade bele hametin tan kooperasaun ho Austrália Federál Polísia no FBI.
“Ajensia rua ne’e mak ha’u konfia liu, kontaktu sira beibeik, ha’u akompaña maibé liuhusi FBI no Austrália Federál Polísia,” nia tenik.
Xefe Estadu hatutan: “Laiha impaktu ba Estadu Timor-Leste iha mundu, ha’u sempre hatete Timor-Leste laiha krime organizadu, laiha timor-oan ne’ebé organiza krime, maibé tanba ita frazil entaun target husi krime organizadu. Tanba sira hanoin katak, ita laiha esperiénsia entaun bele tama, maibé agora ho Polísia, PSIK, PJR, apoiu husi Austrália ita bele hamoos tiha tinan sira nia laran ne’e.”
Prezidente Ramos-Horta husu atu komunidade labele fiar demais informasaun ne’ebé iha internet, balun inkluidu ema importante sira nia informasaun hodi halo akuzasaun oinoin.
“Se ó nia fonte informasaun mak internet de’it, entaun ha’u komesa preokupa no hakfodak. Ha’u-nia informasaun la’ós mai husi internet, ha’u iha dúvida ha’u kontaktu FBI sira mai kedas, ha’u simu dala hira ona, iha ha’u nia uma, iha office, ne’e duni ha’u rekomenda mak ida-ne’e di’ak liu haree halo akordu ruma institusionál ho FBI,” nia informa.
Xefe Estadu komenta, opiniaun la’ós jurídiku tanba Timor-Leste nia realidade labele fó de’it Termu Identidade Rezidénsia (TIR) maibé detein no Tribunál tenke autoriza aumenta ba prizaun fulan-tolu ka neen.
“La husik sai husi Bekora ka ne’ebé. Tuir loloos ita-nia lei oras 72 depois TIR ne’e nia bele halai, Timor ne’e haree halai fásil, lalika dun Polísia ka saida, ema ida ba fronteira ne’e nia bele halai tama, se nia iha pasaporte tanba osan nia bele selu ne’e fásil,” Ramos-Horta subliña.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina

