Prezidente RAEOA klarifika kona-ba konstrusaun otél besik Monumentu Lifau

OEKUSI, 05 Agostu 2026 (TATOLI) – Prezidente Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu (RAEOA), Régio da Cruz Salu, klarifika kona-ba ezisténsia konstrusaun otél ne’ebé kompañia estranjeira ida konstrui iha bairru Postu-Sika suku Lifau, ne’ebé besik loos ho Monumentu Lifau.

Ezekutivu fó-sai desizaun ne’e, atu responde preokupasaun no ejizénsia husi Igreja Katólika no povu Timor-Leste nian, tanba portaun boot Lifau nu’udar sivilizasaun povu Timor-Leste nian.

“Iha públiku ema barak kestiona bebeik Autoridade RAEOA nia promete, ami la muda pozisaun. Ha’u nu’udar Prezidente Autoridade mak deklara, ha’u ko’alia ho parseiru (kompañia) konstrutora, katak faze primeiru kompleta sei la kontinua ba faze segundu,” nia hato’o klarifikasaun ne’e ba jornalista sira iha Oekusi, ohin.

Faze konstrusaun no pozisaun autoridade

Autoridade másima RAEOA ne’e esplika, katak faze primeiru maka konstrusaun bázika, no otél ne’e nesesidade ba RAEOA atu utiliza, maibé ba faze segundu, parseiru sira bele sai (muda) ona husi fatin ne’e, maibé fatin ba otél ne’e serbí ba RAEOA atu uza iha eventu ofisiál sira.

Nia afirma, se kompañia sobu sai konstrusaun ne’e, Governu tenke rekumpensa, maibé iha futuru karik kompañia hakarak muda, atu implementa sira-nia objetivu investimentu privada ba ospitalidade no turízmu, sei sente lakon (prejuízu) uitoan hakarak Governu rekumpensa, bele.

“Ha’u iha opsaun (dalan) rua, haree kontratu anteriór ho Prezidente Autoridade Sesante, iha ne’ebá obrigasaun ba RAEOA ka lae, bainhira kuandu akontese kazu, tenke muda tanba ezijénsia sira-ne’e. Se iha ne’ebá, ezijénsia ba ita rekupensa, ita tenke kumpre, maibé ha’u la dehan aban tenke rekumpensa, tanba konstrusaun ne’e akontese tanba boa-vontade kooperasaun hamutuk, ita konsidera sira hanesan parseiriu estratéjiku,” nia hateten.

Legalidade no investimentu iha futuru

Nia hateten, informasaun kona-ba jogu online ilegál, scame call centre ne’e, la’ós kompeténsia RAEOA nian, lei númeru 3/2014 hateten, kompeténsia RAEOA iha área haat la’ós RAEOA nian, ne’ebé nafatin ita kumpre obedesimentu no ita la’o tuir nafatin ferramentu no regra sira-ne’ebé hatuur ona.

“Maibé, objetivu husi investimentu ba área infraestrutura estratéjiku ba turímu ospitalidade, setór privadu aproveita halo ona ba ita, nusa mak ita lakoi aproveita, maibé ita mantein nafatin obedesimentu ba regra ne’ebé kesi, nune’e ita-nia investimentu promovidu hamutuk mutua benefit ba Oekusi tomak no parsériu estratéjiku sira-ne’ebé mai koopera ho ita, Oekusi labele sai fatin ida-ne’ebé ema tauk atu mai, ne’e labele akontese, maibé ema mós labele mai, halo Oekusi sai fali nakukun tanba ita rai enklave izoladu, labele izoladu tan ho buat sira-ne’e,” nia hateten.

Kompeténsia eskluziva Governu Sentrál no la’ós RAEOA nian iha haat mak hanesan:

1. Defeza Nasionál no Seguransa Interna.
2. Polítika Estranjeira / Negósiu Estranjeiru.
3. Investigasaun Kriminál no Justisa (hanesan kombate jogu ilegál, cybercrime, scam call centers).
4. Hanesan Prezidente RAEOA mensiona, kazu kriminál sira ne’e mantein nu’udar kompeténsia puramente Governu Sentrál no Polísia Nasionál (PNTL/PCIC) nian.

Notísia relevante:PA RAEOA selebra kontratu arrendamentu rai ho empreza EMG

Dirijente ne’e esplika, otél Lifau nia objetivu investimentu ne’e, parseiru estratéjiku sei muda ba fatin seluk, ne’ebé infraestrutura ne’ebé harii ona, Governu liuhusi Autoridade RAEOA maka sei uza.

“Ita koordena ona ho sira konkorda, no promete ba Autoridade RAEOA katak, sei entrega iha 2026, no daudaun ne’e mós ita indika ona nu’udar fatin ba Kogresu Internasionál CPLP Edukasaun Ambientál nian,” nia hateten.

Dala ida tan, nia dehan, objetivu prinsipál tipu investimentu turízmu ospitalidade, ne’ebé uluk Autoridade Sesante, sira deside ho parseiriu estratéjiku atu kontrui otél besik Monumentu Lifau ne’e, sei la eziste (kontinua) iha fatin ne’e, no sei muda ba fatin seluk tanba Oekusi sei fatin barak no estratéjiku liu.

“Se bainhira sira muda mak husu rekompensa, why not (tanbasá lae), maibé sei konsulta mós iha Ministériu Finansa no parte jurídiku sira tanba sei haree fali kontratu anteriór nian, Autoridade Sesante estabelese no ita halo review (revizaun) fila-fali karik iha impozisaun ka ezijénsia sira ne’e, ita sei aplika, tanba kestaun legalidade eziste ona, tenke respeita,” nia hateten.

Kontestu no antesedente

Antes ne’e, Amo Vigario Foran ho Vigararia Oekusi, Atuál Padre Paroko Nossa Senhora do Rosário Numbei, Carlos de Deus, rekomenda ba Autoridade RAEOA ho Koordenadór ZEEDOA, hodi muda konstrusaun otél ne’ebé empreza estranjeira ida konstrui besik iha monumentu Lifau tanba futuru sei estraga imajen fatin sagradu ne’e.

Notísia relevante:FOTO ATUÁL: Empreza Haichuan ´harahun´ semitériu antigu 13 iha portaun bo’ot Lifau

Entretantu, lembra katak, antes ne’e, Prezidente Autoridade RAEOA, Rogério Tiago Lobato, informa, projetu otél Lifau hahú konstrusaun konstrui otél ho kuartu 50, ne’ebé konstrui husi investór internasionál husi Malázia, no selebra ona kontratu arrendamentu ho Autoridade RAEOA kada fulan empreza kontribui $5.000 ba kofre Estadu ho durasaun kontratu durante tinan-30.

Jornalista: Abílio Elo Nini

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo