Deflorestasaun kontinua ameasa floresta Timor-Leste, Governu intensifika konservasaun

DILI, 06 Agostu 2026 (TATOLI) – Timor-Leste kada tinan lakon área floresta ektare hamutuk rihun 14, tanba ne’e Governu reafirma nia kompromisu atu haforsa protesaun no dezenvolvimentu sustentavel ba rekursu florestál liuhusi polítika no programa nasionál sira.
Sekretáriu Estadu Floresta, Fernandinho Vieira, aprezenta iha semináriu ho tema “Ekonomia Verde, Ambiente no Resiklajen: Konstrui Futuru ida ne’ebé Sustentavel ba Timor-Leste”, no subtema Protesaun ba Floresta no Balada Fuik”, ne’ebé realiza iha Salaun Xina, Palásiu Prezidensiál, Aitarak Laran, ohin, hanesan parte ida husi Natividad Semana Matak iha kuadru Maratona Internasionál Dili (DIM, sigla inglés) 2026 fo tema nasionál “Hadomi Ita-nia Floresta no Balada Fuik sira”.
Fernandinho Vieira hatete Timor-Leste iha territóriu luan hamutuk rihun 14 kilométru kuadradu, no 50% husi área ne’e sei kobre husi Floresta. Maibé, degradasaun no deflorestasaun kontinua sai ameasa boot ba sustentabilidade rekursu naturál sira.
“[Asaun ne’ebé ami halo] kada tinan kontinua prodús ai-oan tokon ida. [Tanba] área degradasaun kada tinan, entaun [Timor-Leste] lakon área floresta ektare rihun 14”, dehan.
Tuir nia, Sekretaria Estadu Floresta, ne’ebé tulela ba Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF), iha knaar atu prezerva no jere rekursu florestál ho maneira sustentavel, hametin konservasaun ekosistema, hamenus degradasaun no deflorestasaun, proteje rai no bee husi risku dezastre naturál.
Hatán ba dezafiu hirak ne’e, Ministru Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta, Marcos da Cruz, reafirma katak Governu kontinua fó prioridade ba protesaun no dezenvolvimentu sustentavel ba rekursu florestál.
Ministru dehan floresta la’ós de’it rekursu naturál, maibé kapitál importante ida ne’ebé sustenta moris komunidade rurál, garante bee ba konsumu no irrigasaun, fornese ai-horis, ai-moruk tradisionál no produtu floresta seluk, no sai mós baze ba dezenvolvimentu ekonómiku sustentavel.
Nia esplika katak Timor-Leste iha área protejida hamutuk 46, ne’ebé kompostu hosi área protejida terrestre 44 no rua área protejida marítima. Entre área sira ne’e, Parke Nasionál Nino Konis Santana hetan rekoñesimentu UNESCO nu’udar Rezerva Biosfera (Man and the Biosphere), tanba nia ekosistema únika, espésie endémika no biodiversidade ne’ebé iha importánsia nasionál no globál
Governante ne’e destaka katak Governu kontinua implementa programa prioridade sira iha hanesan reflorestasaun no restaurasaun área degradada, dezenvolve sistema agroflorestál, fortalesimentu sentru viveiru permanente, jestaun Floresta ho baze ba komunidade no protesaun área konservasaun sira.
“Implementasaun polítika no programa sira ne’e la’ós deit proteje floresta, maibé mós prepara baze ba dezenvolvimentu ekonomia verde no azúl”, nia realsa.
Iha semináriu ne’e mós, Embaixadór Boa Vontade, Ego Lemos, enfatiza katak presiza kuda ai, presiza kee debu foun no reabilita tuan, nune’e udan-been ne’ebé monu iha foho leten labele sulin leet bá tasi.
Tuir nia, kauza husi rai-halai, erosaun, hanesan esperiénsia iha 2021 ne’ebé hamosu inundasaun tanba área kaptasaun sira estragu.
Ego Lemos dehan organizasaun PERMATIL iha kada tinan mobiliza foinsa’e sira hodi halo atividade iha idaidak nia aldeia hodi ke’e debu no kuda ai ho multifunsaun ne’ebé bele fó fuan no sai uma ba balada fuik sira. Aleinde nee’e halo mós formasaun ba foinsa’e kuaze rihun sia, liuliu atu ativa hodi konserve bee, rai no kuda ai horis.
Nia hatete katak rezultadu monitorizasaun hadutu besik 80% partisipante sira implementa fali atividade konservasaun ita sira-nia komunidade no programa ’e’e konsege ajuda hamoris fali bee-matan liu 80 iha territóriu.
Iha oportunidade ne’e, Aniceto Lalorona hanesan agrikultór partilla nia esperiénsia koan-ba plantasaun ai-kameli rihun 13 iha área Sandidi, postu administativu Balibó, munisípiu Bobonaru, ho inisiativa rasik atu haburas no proteje natureza.
Reprezenta Programa Ho Musan Ida, Leopoldina Guterres, mós aprezenta programa ne’ebé iha insentivu ba agrikultór sira, liuliu iha postu administrativu Baguia, munisípiu Baukau, atu kuda ai-oan.
Programa ida-ne’e promove edukasaun ambientál ba komunidade to’os-na’in, estudante no manorin-na’in sira, líder komunitáriu hodi hasa’e konxiénsia kona-ba importánsia floresta.
Semináriu ne’e halibur reprezentante Governu, organizasaun ambientál, universidade, setór privadu no komunidade lokál sira hodi buka solusaun konjunta atu haforsa konservasaun floresta no promove dezenvolvimentu sustentável iha Timor-Leste.
Notísia relevante: Timor-Leste iha poténsia boot atu dezenvolve ekonomia verde sustentavel – Ramos-Horta
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

