Top

Sé loos maka sei hetan  benefísiu husi ASEAN?.  Povu lakon informasaun ne’ebé justu no transparente

Renato da Costa

Hakerek nain; Renato “Apaa Sege” da Costa

Timor-Leste nia jornada hodi sai membru ASEAN ne’ebé akontese iha Malayzia tinan kotuk, Outubru 2025, nu’udar  urgullu nasionál ida.  Maibé, iha orgullu ne’e nia laran, mosu pergunta “ASEAN ne’e ba sé?”. Seraké,  ASEAN nu’udar projetu diplomátiku de’it?.  Ka ASEAN tenke sai  projetu nasionál ne’ebé hamosu  duni povu barak nia  komprensaun ho ninia benefísiu inklui dezafiu?

Pergunta hirak ne’e krusiál tebes tanba sai membru  ASEAN la’ós de’it kestaun relasaun estranjeiru nian de’it. Maibé,  sei fó impaktu ba ema barak nia moris liuhusi atividade komérsiu, investimentu, traballu, edukasaun, mobilidade umanu, ekonomia dijitál, inklui  empreza ki’ik no médiu, turizmu, agrikultura, peska, servisu, no mós abilidade nasaun nian hodi kompete iha ambiente ekonómiku rejionál wainhira entidade hotu jere ho responsabilidade. Mais ASEAN bele sai ameasa ba kompetisaun iha futuru, wainhira públiku liu liu povu iha area remota lakon informasaun sira ne’ebé nesesita tebes ba sira hodi bele hatene ho di’ak ASEAN ninia polítika loloos.

Tanba ne’e, se públiku seidauk entende didiak saida maka  ASEAN, ita sei hasoru  problema sériu,wainhira polítika nasionál ida-ne’e la aborda no konsidera nu’udar interese komum hodi fo hateten ba ninia sidadaun hotu kona-ba oportunidade no dezafiu sira iha époka tuir mai. Nune’e asuntu ida ne’ebé presiza  hetan krítika mak maneira komunikasaun públika ne’ebé mínimu tebes kona-ba estratéjia Timor-Leste nu’udar membru ASEAN. Informasaun kona-ba ASEAN  disponível duni  iha varia kanál Governu nian hanesan, semináriu, konferénsia, mídia sosiál no  website instituisaun nian. Maibé pergunta la’ós de’it se informasaun ne’e disponível ka la’e. Pergunta ne’ebé  mais importante liu mak: informasaun sira ne’e to’o duni ba públiku ka la’e, hodi hamosu públiku nia entendimentu ka la’e?. Públiku partisipa iha troka opiniaun ka la’e?. Públiku hatene ninia dever no responsabilidade ka la’e?. No pergunta krítiku sira seluk tan. Instituisaun sira bele publika dokumentu ofisiál ne’ebé barak tebes  kona-ba ASEAN, organiza konferénsia no enkontru internasionál sira ho Estadu membru  ASEAN nian. Ukun na’in  sira bele ko’alia kona-ba integrasaun rejionál iha fórum oioin. Maibé ida-ne’e sei la fo sentidu buat ida wainhira  públiku seidauk iha kumprensaun kona-ba  oinsá ASEAN bele afeta individu ida  nia moris.

Ho liafuan badak, agrikultór ida iha ha’u-nia moris fatin Ossu, Vikeke sei iha interese liu ba esplikasaun  kona-ba oinsá merkadu ASEAN bele fó impaktu ba ninia produtu agríkola sira duké  ba rona fali estilu  diplomátiku kona-ba integrasaun rejionál. Nune’e mós, maluk peskadór sira iha Oekusi sei interese liu atu hatene sé integrasaun ekonómika rejionál sei loke duni oportunidade foun ba produtu peska nian  ou sei hasoru  estrutura burokrátiku ASEAN nian. Iha parte seluk, kios kiik ida iha Dili karik hakarak hatene oinsa produtu husi nasaun ASEAN sira sei fasil tama mai merkadu Timor-Leste no oinsa sira bele kompete. Nune’e mós oinsa  ASEAN ninia oportunidade ba timoroan sira hanesan iha empregu, edukasaun, no mobilidade profisionál inklui serbisu sira seluk. Ida-ne’e maka pergunta fundamentál  ne’ebé tenke hetan resposta liuhosi sensibilizasaun públiku. Maibé, sé komunikasaun sirkula de’it entre ofisiál, diplomata no grupu balu ne’ebé maka iha asesu ba informasaun, sei mosu lakuna signifikativu entre ASEAN nu’udar polítika Estadu nian no ASEAN nu’udar realidade sosiál ne’ebé presiza públiku ninia partisipasaun.

Sai membru ASEAN labele haree  hanesan oportunidade osan-mean, hodi haluhan nia dezafiu. Tanba ne’e, ninia benefísiu no konsekuénsia aban bainrua, públiku maka sei sente no enfrenta. Ida-ne’e importante atu subliña tanba integrasaun rejionál la’ós prosesu ida ne’ebé remata los ona wainhira  Timor-Leste sai tiha ona membru ASEAN. Tanba depois sai membru ASEAN, Timor-Leste tenke  adapta ona ho mekanizmu rejionál oioin. Oinsa hametin instituisaun sira, hadi’a kualidade rekursu umanu, ajusta regulamentu sira, hasa’e kompetitividade ekonómika, hametin setór privadu, no prepara ita-nia sidadaun hodi sim mudansa sira. Pergunta hirak ne’e nu’udar pontu reflesaun klean atu ema hothotu tau hanoin hamutuk katak sai membru ASEAN la’os previlejiu ema ida-nian, maibé ne’e tenke sai luta koletivu kamada hothotu iha pais ne’e.  Se Governu haree de’it hanesan susesu diplomátiku, hodi fó atensaun liuba aspetu serimónia no reprezentasaun internasionál, enkuantu serbisu hodi harii komunidade nia komprensaun rai tiha ba kotuk, ita sei hasoru laloran bo’ot iha futuru, tanba públiku lakon informasaun ne’ebé sufisiente nu’udar bukae ba sira iha tempu oin mai.

Tuir loloos, susesu nasaun nian iha integrasaun rejionál la’os de’it sukat  hosi dala hira ona maka ofisiál sira tuir enkontru ASEAN nian. Susesu ne’e tenke haree mós hosi pergunta sira ne’ebé simples liu: Negósiu ki’ik sira bele kapitaliza oportunidade merkadu rejionál nian ka lae?.  Agrikultór sira komprende padraun produtu tuir ASEAN nia  ezijénsia ka lae?.  Timor-Leste nia forsa traballu iha abilidade sufisiente hodi kompete ka lae?.  Sidadaun sira iha konsiénsia kona-ba sira-nia direitu no oportunidade nu’udar sidadaun hosi Estadu-membru ASEAN nian ka lae?. Duvida hirak ne’e la’os buat ne’ebé ita tenke tauk hodi hases an husi públiku. Públiku presiza  informasaun sira ne’ebé maka refleta duni sira-nia moris lorloron hodi loke vizaun públiku nian hodi bele prepara sira-nia an mais di’ak liu. Iha situasaun sira hanesan ne’e maka ita hanaran harii konsiénsia nasionál ba interese nasionál hodi la husik ema ida hamrik mesak iha kotuk.

Maibé, fenómenu atuál ne’ebé akontese ohin loron maka polítika públika  Timor-Leste nian ne’ebé dalabarak liu komunika ho  aprosimasaun husi leten ba kraik (top-down). Governu halo polítika, depois informasaun sira ne’e hato’o ba públiku wainhira desizaun sira ne’e feitu tiha ona. Pior liu, koloka ninia sidadaun hanesan destinatáriu ba informasaun, la’ós  parte hosi prosesu hodi harii komprensaun antes polítika ne’e hetan aprovasaun. Iha Estadu demokrátiku, komunikasaun públika labele serve de’it atu fó sai desizaun Governu nian. Ida-ne’e tenke sai hanesan ponte entre polítika Estadu nian no vida públika.

Karik agrikultór ida husu benefísiu saida mak ASEAN sei lori ba nia an, Governu tenke hatan ho situasaun reál Timor-Leste nian. Se na’in ba negósiu ki’ik ida husu oinsá kompetisaun rejionál sei afeta nia negósiu, Governu tenke  esplika oinsa Timor-Leste bele hakat liu dezafiu hirak ne’e ho prudente. Karik iha traballadór timoroan  ida husu se oportunidade servisu iha nasaun ASEAN sei boot liu ka oinsa, Governu tenke fó informasaun ne’ebé klaru ho realidade kona-ba kondisaun atuál rekursu umanus Timor-Leste nian. Se estudante ida husu, karik ASEAN loke oportunidade ba edukasaun, Governu tenke fornese informasaun ne’ebé fasil atu asesu. Se públiku husu kona-ba risku potensiál sira, Governu mós tenke onestu hodi esplika. Nune’e, atividade  komunikasaun nian labele foka de’it ba oportunidade maibé haree mós ba dezafiu sira. Komunikasaun ne’ebé promove de’it otimizmu sein aborda risku, la’ós komunikasaun públika ne’ebé saudavel.

Tanba sá mak komunikasaun públika ne’ebé la saudável bele sai ameasa? ASEAN kria oportunidade, maibé oportunidade sei la mai automatikamente wainhira públiku laiha komprensaun komum.  Iha parte seluk, desizaun sira ne’ebé durante ne’e akontese kona-ba ASEAN nian lahó komunikasaun ne’ebé saudável bele hamosu persepsaun katak ASEAN nu’udar ajenda elite nian no la’os desizaun komum povu maioria nian. Se públiku la haree benefísiu hirak ne’e, mosu pergunta: Susesu sai membru ASEAN ne’e ba sé? Pergunta sira hanesan ne’e labele interpreta hanesan rejeisaun ba ASEAN. Pelu kontráriu, ida-ne’e maka parte importante iha demokrasia kona-ba públiku nia direitu hodi hatene oinsá nasaun nia desizaun sei afeta sira-nia moris.

Tanba sai membru ASEAN bele loke oportunidade barak, maibé oportunidade sira-ne’e sei la mosu de’it mai sein iha preparasaun ba ninia sidadaun rasik ho informasaun sira ne’ebé hamosu komprensaun komum.  Públiku presiza hatene oinsa oportunidade sira-ne’e eziste no oinsá públiku bele partisipa nu’udar sidadaun ASEAN. La ho informasaun ne’ebé klaru, oportunidade sira ne’e sei sai dezastre ba públiku tanba vulnerabilidade informasaun husi ukun-nain sira. Ikus mai, buat ne’ebé tuir loloos, públiku atu goza ho ninia benefísiu sira ne’ebé iha, sai fali nahe-todan ida ba sira tanba labele kompete ho sidadaun ASEAN sira seluk no sei halo timoroan sai fali espetadór (penonton) iha ninia rain rasik tanba de’it envolvimentu públiku hodi hatene ho di’ak desizaun hotu mínimu tebes.

Tanba ne’e, informasaun kona-ba ASEAN nian labele falun ho  linguajen téknika ne’ebé burokrata ka akadémiku tebes. Informasaun tenke disponível iha lian ne’ebé fasil atu públiku komprende. Tenke uza ezemplu moris  lorloron nian ne’ebé hafasil públiku atu kompriende asuntu hirak ne’e tuir realidade ne’ebé públiku hasoru. Evita halo esplikasaun termu ASEAN nian ho liafuan kompleksu. Duké uza linguajen hanesan,Timor-Leste hetan asesu ba merkadu ASEAN, di’ak liu uza esplikasaun ida ne’ebé bele halo públiku komprende katak wainhira sai membru  ASEAN, produtu Timor-Leste nian hanesan kafé, kamíi no produtu sira seluk husi Timor-Leste sei fasil liu atu fa’an ba merkadu sira iha nasaun ASEAN wainhira produtu hirak ne’e priénse rekezitu.  Públiku sei la preokupa ho estilu sira hanesan integrasaun ekonómika, liberalizasaun komérsiu, konetividade rejionál, ka komunidade ekonómika. Públiku presiza liu saida maka sira tenke halo hodi kompete iha merkadu ASEAN ho sira-nia matenek no produtu sira ne’ebé iha.

Ikusliu, ita fila fali ba pergunta inísiu, Sé loos maka sei hetan  benefísiu husi ASEAN , wainhira povu lakon informasaun ne’ebé justu no transparente?. Resposta  simples: ASEAN NE’E  BA POVU TIMOR-LESTE. Se nune’e, labele trata ou koloka povu sai de’it instrumentu polítika no pior liu sai sidadaun destinatáriu ba informasaun. Povu tenke sai  pilar importante  iha prosesu hotu no povu tenke hatene ho di’ak desizaun saida de’it maka ukun nain-sira halo iha ámbitu ASEAN nian. Ita lakohi iha loron ida povu husu, benefísiu husi ASEAN ne’e saida? No ASEAN ne’e ba sé?.  Tanba iha demokrasia, povu la’ós de’it objetu ba polítika maibé povu mak nain ba nasaun nia futuru.

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!